به گزارش دمیرنیوز، در میزگردی تخصصی با حضور خانم ماجدیاصل، از مدیریت برنامهریزی و بخش امور بررسی و برآورد طرح، و آقای شعبانی، از امور زیربنایی مدیریت برنامهریزی صنایع پتروشیمی، مهمترین اولویتهای سرمایهگذاری در صنعت پتروشیمی، ظرفیتهای منطقه ارس، پروژه PET، الزامات پدافند غیرعامل، مسئله حقآبه رود ارس و چالشهای تأمین خوراک مورد بررسی قرار گرفت.
محور مشترک سخنان دو کارشناس، تأکید بر این نکته بود که توسعه آینده پتروشیمی ایران صرفاً با افزایش ظرفیت تولید در بخش بالادستی محقق نمیشود؛ بلکه لازم است سرمایهها به سمتی هدایت شوند که ضمن افزایش ارزش افزوده، اشتغال پایدارتر، توسعه صنایع پاییندستی، کاهش وابستگی به واردات و تقویت مزیتهای منطقهای را نیز به دنبال داشته باشد.
صنعت پتروشیمی همچنان ظرفیت توسعه دارد، اما نه فقط در بالادست
در ابتدای این میزگرد، خانم ماجدیاصل با اشاره به ماهیت دانشبنیان و فناوریمحور صنعت پتروشیمی، این صنعت را یکی از حوزههایی دانست که همچنان ظرفیت قابل توجهی برای توسعه دارد. به گفته وی، بخش مهمی از سرمایهگذاریهای انجامشده تاکنون در صنعت پتروشیمی کشور، عمدتاً در بخشهای بالادستی و با هدف استفاده بیشتر از خوراکهای موجود در کشور انجام شده است.
او توضیح داد که بخش قابل توجهی از مجتمعهای پتروشیمی کشور خوراک خود را از پالایشگاههای گازی یا نفتی دریافت میکنند و این خوراک را به محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر تبدیل میکنند. با این حال، این محصولات نیز میتوانند بار دیگر در مسیر زنجیره ارزش قرار گرفته و به کالاهایی با ارزش افزوده بالاتر تبدیل شوند.
به گفته ماجدیاصل، مسئله اصلی این است که صنعت پتروشیمی نباید در مرحله تولید محصولات پایه یا نیمهپایه متوقف شود. او تأکید کرد که هرچه حرکت به سمت صنایع میاندستی و پاییندستی جدیتر دنبال شود، امکان خلق ارزش افزوده بیشتر، توسعه اشتغال و افزایش تابآوری اقتصادی صنعت نیز بیشتر خواهد شد.
وی با بیان اینکه تکمیل زنجیره ارزش یکی از اهداف مهم سیاستگذاری در صنعت پتروشیمی است، افزود: دولت نیز تلاش دارد این مسیر را تا حد امکان پررنگتر کند و سرمایهگذاریها را به سمت طرحهایی سوق دهد که علاوه بر توجیه اقتصادی، با ظرفیتهای منطقهای و نیازهای بازار همخوانی داشته باشند.
سرمایهگذار امروز هوشمندتر انتخاب میکند
یکی از نکات مورد تأکید در این میزگرد، تغییر نگاه سرمایهگذاران به صنعت پتروشیمی بود. ماجدیاصل با اشاره به اینکه سرمایهگذاران امروز نسبت به گذشته با دقت بیشتری وارد طرحهای پتروشیمی میشوند، گفت که انتخاب پروژهها دیگر صرفاً بر مبنای دسترسی به خوراک یا جذابیت اسمی طرح انجام نمیشود، بلکه عواملی مانند بازار مصرف، ظرفیت منطقه، هزینه حملونقل، دسترسی به زیرساختها، امکان توسعه صنایع پاییندستی و قیمت تمامشده نیز در تصمیمگیریها نقش پررنگی پیدا کردهاند.
از نگاه این کارشناس، چنین رویکردی میتواند به بهینهتر شدن الگوی سرمایهگذاری در صنعت پتروشیمی کمک کند؛ زیرا سرمایهگذار بهجای انتخاب طرحهای مشابه و تکراری، به دنبال طرحهایی میرود که با نیاز واقعی منطقه و بازار همخوانی داشته باشند.
او در عین حال به محدودیتهای حمایت مستقیم دولتی اشاره کرد و گفت نقش دولت در شرایط فعلی، بیش از آنکه حمایت مالی مستقیم باشد، تسهیلگری است. به گفته وی، دولت میتواند با رفع موانع اداری، کمک به هماهنگی دستگاهها، تسهیل دسترسی به زیرساختها و ایجاد مسیر روشن برای سرمایهگذاری، زمینه اجرای طرحها را فراهمتر کند.
ارس؛ منطقهای با ظرفیت ویژه برای توسعه صنایع پتروشیمی
در بخش دیگری از میزگرد، آقای شعبانی با تمرکز بر ظرفیتهای منطقه ارس، این منطقه را یکی از نقاط دارای مزیت برای توسعه برخی صنایع پتروشیمی دانست. وی گفت استقرار صنایع پتروشیمی در منطقه ارس، بهویژه با توجه به موقعیت جغرافیایی و دسترسیهای منطقهای، میتواند از منظر اقتصادی دارای توجیه باشد.
به گفته او، نزدیکی نسبی منطقه ارس به مسیرهای صادراتی و دسترسی به بازارهای منطقهای، میتواند هزینههای حملونقل را کاهش دهد و صرفه اقتصادی پروژهها را افزایش دهد. این موضوع بهویژه برای صنایعی که محصول آنها قابلیت مصرف در بازار داخلی و صادراتی دارد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
شعبانی در ادامه به پروژه PET یا پلیاتیلن ترفتالات در منطقه ارس اشاره کرد و آن را یکی از نمونههای قابل بررسی برای توسعه صنایع کمآببر و زنجیره ارزش در این منطقه دانست. وی توضیح داد که اجرای چنین پروژهای علاوه بر ظرفیت تولید محصول، میتواند آثار اقتصادی و اجتماعی گستردهتری برای منطقه به همراه داشته باشد.
براساس اظهارات مطرحشده در این میزگرد، پروژه PET ارس میتواند حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ شغل مستقیم ایجاد کند و در کنار آن، زمینه ایجاد بیش از ۱۰۰۰ شغل غیرمستقیم را نیز فراهم آورد. این اشتغال غیرمستقیم میتواند در بخشهایی مانند حملونقل، خدمات صنعتی، تعمیرات، تأمین مواد، بستهبندی، توزیع، فروش و صنایع وابسته شکل بگیرد.
یک صنعت، چندین سرمایهگذار را به منطقه میکشاند
شعبانی در تحلیل آثار توسعه یک صنعت در منطقه ارس تأکید کرد که شکلگیری یک واحد صنعتی بزرگ یا اثرگذار، معمولاً به همان پروژه محدود نمیماند. به گفته وی، وقتی یک صنعت در منطقه مستقر میشود، بهتدریج سایر سرمایهگذاران نیز به ظرفیتهای آن منطقه توجه میکنند و این مسئله میتواند به شکلگیری خوشههای صنعتی منجر شود.
او توضیح داد که در پروژههایی مانند PET، اهمیت صنایع پاییندستی بسیار بالاست؛ زیرا محصول تولیدی میتواند در حوزههایی مانند بستهبندی، تولید بطری، الیاف، فیلمهای پلیمری و سایر محصولات مصرفی مورد استفاده قرار گیرد. از این منظر، منطقه تجاری ارس به دلیل ظرفیت بالای خود در حوزه بستهبندی، میتواند مکمل مناسبی برای توسعه چنین پروژهای باشد.
به گفته این کارشناس، اگر پروژه PET در کنار صنایع پاییندستی و شبکه توزیع مناسب دیده شود، ارزش اقتصادی آن تنها به تولید یک محصول پتروشیمی محدود نمیشود، بلکه میتواند بستری برای توسعه زنجیرهای از کسبوکارهای وابسته فراهم کند.
PET؛ صنعتی کمآببر با بازار داخلی تشنه عرضه
یکی از محورهای مهم این میزگرد، بررسی چشمانداز صنعت PET در کشور بود. کارشناسان حاضر در نشست، PET را از جمله صنایع کمآببر پتروشیمی دانستند که با توجه به وضعیت بازار داخلی، ظرفیت رشد قابل توجهی دارد.
ماجدیاصل در این بخش با اشاره به وضعیت تولید و مصرف PET در ایران توضیح داد که تولید سالانه این محصول در کشور، از جمله در مجموعههایی مانند پتروشیمی تندگویان، حدود ۵۰۰ تا ۵۲۰ هزار تن برآورد میشود. به گفته وی، بخش عمده این میزان تولید بهسرعت در بازار داخلی و بورس کالا جذب میشود؛ موضوعی که نشان میدهد تقاضای داخلی برای این محصول همچنان بالاست.
او همچنین به واردات سالانه حدود ۱۰۰ هزار تن PET اشاره کرد و گفت این عدد بیانگر آن است که بازار داخلی هنوز با کمبود عرضه مواجه است. بنابراین، در صورت افزایش ظرفیت تولید، امکان جذب محصول جدید در بازار داخلی وجود دارد.
از نگاه کارشناسان حاضر در این میزگرد، بازار PET صرفاً به داخل کشور محدود نیست. کشورهایی مانند ترکیه، هند، آذربایجان و برخی کشورهای آفریقایی میتوانند بهعنوان بازارهای بالقوه صادراتی برای این محصول مطرح باشند. البته دستیابی به این بازارها، نیازمند رقابتپذیری در قیمت، کیفیت، استمرار تولید و حل چالشهای تأمین خوراک است.
چالش اصلی PET؛ خوراک و قیمت تمامشده
با وجود چشمانداز مثبت بازار، کارشناسان میزگرد تأکید کردند که مهمترین چالش توسعه صنعت PET، تأمین خوراک و مواد اولیه مورد نیاز است. ماجدیاصل در این زمینه توضیح داد که گزینههای مختلفی برای تأمین خوراک بررسی شده، اما در عمل مسیرهای محدودی قابل اتکا هستند.
به گفته وی، گزینههایی مانند روسیه، ترکیه، آذربایجان و کره در بررسیها مورد توجه قرار گرفتهاند، اما در نهایت، چین بهعنوان مسیر اصلی و قابل اتکاتر برای واردات مواد اولیه مطرح شده است.
او با اشاره به تأثیر مستقیم قیمت خوراک بر قیمت تمامشده تولید گفت که هرچند بازار داخلی و صادراتی PET ظرفیت رشد دارد، اما رقابتپذیری این صنعت بهشدت به هزینه تأمین مواد اولیه وابسته است.
از این منظر، توسعه PET در ارس باید همزمان با طراحی دقیق زنجیره تأمین، بررسی مسیرهای واردات، محاسبه هزینه حمل، ارزیابی نرخ ارز، قیمت جهانی مواد اولیه و امکان عقد قراردادهای بلندمدت تأمین خوراک انجام شود و مطلوبیت طرح را تضمین میکند.
ارس در مقایسه با مکران؛ مزیتهای امنیتی و پدافندی
در بخش دیگری از میزگرد، موضوع موقعیت جغرافیایی و امنیتی منطقه ارس مورد بررسی قرار گرفت. شعبانی با اشاره به مزیتهای منطقه ارس در مقایسه با برخی مناطق دیگر از جمله مکران، گفت که ارس از منظر پدافند غیرعامل و ملاحظات امنیتی دارای ویژگیهای قابل توجهی است.
به گفته وی، قرار گرفتن منطقه ارس میان کوه و رودخانه، شرایطی ایجاد کرده که میتواند از منظر ملاحظات پدافندی برای اجرای برخی طرحهای صنعتی مناسب باشد. البته او تأکید کرد که این مزیت به معنای بینیازی از طراحی دقیق و رعایت اصول ایمنی و امنیتی نیست.
شعبانی توضیح داد که تمرکز بیش از حد صنایع در کنار یکدیگر میتواند ریسکهای امنیتی و عملیاتی را افزایش دهد. بنابراین، در طراحی سایتهای صنعتی باید موضوعاتی مانند فاصلهگذاری مناسب واحدها، نحوه جانمایی تأسیسات، مسیرهای دسترسی، مدیریت بحران، دسترسی به منابع حیاتی و اصول پدافند غیرعامل بهصورت جدی مورد توجه قرار گیرد.
به گفته وی، اگر طراحی صنعتی با نگاه هوشمندانه انجام شود، میتوان ضمن استفاده از مزیت تمرکز صنعتی، ریسکهای ناشی از تراکم واحدها را نیز کاهش داد.
طرحهای صنعتی باید با سند آمایش سرزمین منطبق باشند
یکی از مباحث تحلیلی مهم در این میزگرد، ضرورت انطباق طرحهای سرمایهگذاری با سند آمایش سرزمین بود. کارشناسان تأکید کردند که توسعه صنعتی هر منطقه باید براساس منابع، ظرفیتها، محدودیتها و مزیتهای همان منطقه انجام شود.
شعبانی در این زمینه گفت که هر منطقه، قابلیتهای خاص خود را دارد و نمیتوان یک نسخه واحد برای همه مناطق کشور پیچید. به گفته او، در برخی مناطق توسعه پتروشیمی توجیهپذیر است، در برخی مناطق کشاورزی اولویت دارد و در برخی نقاط نیز ترکیبی از فعالیتهای صنعتی، تجاری و خدماتی میتواند مناسبتر باشد.
وی تأکید کرد که طرحهای سرمایهگذاری باید با سند آمایش سرزمین هماهنگ باشند، اما در عین حال این سند نیز باید متناسب با واقعیتهای جدید، نیازهای ملی و ملاحظات راهبردی بهروزرسانی شود.
آب، برق و گاز؛ سه ضلع حیاتی توسعه صنعتی
کارشناسان حاضر در این میزگرد، تأمین زیرساختها را یکی از الزامات اصلی توسعه پتروشیمی در هر منطقه دانستند. در این میان، سه منبع آب، برق و گاز بهعنوان عوامل حیاتی مورد تأکید قرار گرفت.
شعبانی با اشاره به محدودیت منابع آبی در بسیاری از مناطق کشور گفت که برای توسعه صنایع باید نگاه واقعبینانهای به منابع آب وجود داشته باشد. به گفته وی، استفاده از آبهای نامتعارف میتواند یکی از راهکارهای کاهش فشار بر منابع متعارف آبی باشد.
منظور از آبهای نامتعارف، منابعی مانند پساب تصفیهشده، آب شور، آب برگشتی یا سایر منابعی است که پس از تصفیه و آمادهسازی میتوانند در برخی مصارف صنعتی مورد استفاده قرار گیرند. به باور کارشناسان، استفاده از این منابع در کنار طراحی بهینه سایت صنعتی، میتواند بخشی از محدودیتهای آبی را مدیریت کند.
با این حال، در میزگرد تأکید شد که استفاده از آبهای نامتعارف نباید بهانهای برای نادیده گرفتن حقوق آبی کشور یا ظرفیتهای قانونی موجود باشد؛ بلکه باید در کنار صیانت از منابع راهبردی و حقآبههای بینالمللی مورد توجه قرار گیرد.
حقآبه ایران از رود ارس؛ موضوعی فراتر از مصرف آب
یکی از بخشهای مهم و تحلیلی این میزگرد، بررسی مسئله حقآبه ایران از رود ارس بود. کارشناسان نسبت به پیامدهای تداوم عدم بهرهبرداری کامل ایران از حقآبه این رودخانه هشدار دادند و تأکید کردند که این مسئله صرفاً یک موضوع فنی یا محلی نیست، بلکه ابعاد حقوقی، امنیت آبی، کشاورزی و حتی بینالمللی دارد.
براساس دیدگاه مطرحشده در این نشست، اگر کشوری از سهم آبی خود در یک رودخانه مرزی یا بینالمللی بهطور مؤثر استفاده نکند، ممکن است در بلندمدت موقعیت حقوقی آن در توافقات و تعاملات بینالمللی تضعیف شود. از این منظر، استفاده نکردن از حقآبه، تنها به معنای صرفهجویی در مصرف آب نیست، بلکه میتواند در آینده به چالشی برای تثبیت سهم قانونی کشور تبدیل شود.
کارشناسان تأکید کردند که بیتوجهی به بهرهبرداری مؤثر از حقآبههای بینالمللی میتواند امنیت آبی و کشاورزی استانهایی مانند اردبیل را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، آنها معتقدند سیاستهای فعلی در سند آمایش سرزمین، بیش از آنکه بر صیانت از حقوق آبی کشور تمرکز داشته باشد، بر کاهش مصرف آب و جایگزینی منابع متعارف با منابع نامتعارف تأکید میکند.
لزوم بازنگری در سند آمایش با رویکرد صیانت از منافع ملی
در ادامه این بحث، کارشناسان پیشنهاد کردند که سند آمایش سرزمین با در نظر گرفتن ملاحظات مربوط به حقآبههای بینالمللی بازنگری شود. به گفته آنان، برنامهریزی کلان کشور باید بهگونهای باشد که ضمن مدیریت مصرف آب، از حقوق آبی ایران در رودخانههای مرزی و بینالمللی نیز صیانت کند.
در این چارچوب، استقرار صنایع کمآببر در حاشیه رود ارس بهعنوان یکی از راهکارهای قابل بررسی مطرح شد. کارشناسان معتقدند چنین صنایعی میتوانند هم به بهرهبرداری پایدار از منابع آبی کمک کنند و هم از منظر حقوقی، نشاندهنده استفاده مؤثر کشور از سهم خود باشند.
در این میزگرد تأکید شد که سازمان برنامه و بودجه کشور باید با اصلاح و بهروزرسانی سند آمایش سرزمین، موضوع صیانت از حقآبههای بینالمللی را بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی در برنامهریزیهای کلان کشور مورد توجه قرار دهد.
پیوند صنعت پتروشیمی و توسعه منطقهای
برآیند اظهارات کارشناسان نشان میدهد که توسعه پتروشیمی در منطقهای مانند ارس، تنها یک موضوع صنعتی نیست؛ بلکه میتواند بهعنوان بخشی از راهبرد توسعه منطقهای نیز دیده شود. اگر پروژههایی مانند PET با زنجیره پاییندستی، بازار مصرف، زیرساختهای حملونقل، پدافند غیرعامل، الزامات آمایشی و ملاحظات منابع آب همزمان دیده شوند، میتوانند نقش پیشران در اقتصاد منطقه داشته باشند.
از یک سو، PET صنعتی کمآببر و دارای بازار داخلی مناسب است؛ از سوی دیگر، منطقه ارس ظرفیتهایی در حوزه تجارت، بستهبندی، دسترسی منطقهای و جذب سرمایهگذار دارد. ترکیب این دو میتواند فرصت قابل توجهی برای توسعه ایجاد کند، مشروط بر اینکه چالش خوراک، قیمت تمامشده و زیرساختها بهدرستی مدیریت شود.
جمعبندی؛ فرصت بزرگ، مشروط به تصمیمگیری دقیق
جمعبندی این میزگرد نشان میدهد که صنعت پتروشیمی ایران در آستانه مرحلهای تازه از تصمیمگیری قرار دارد. ادامه مسیر گذشته، یعنی تمرکز صرف بر بالادست، نمیتواند پاسخگوی نیازهای آینده اقتصاد کشور باشد. آنچه امروز اهمیت دارد، هدایت سرمایهها به سمت تکمیل زنجیره ارزش، توسعه صنایع پاییندستی، انتخاب هوشمندانه مناطق سرمایهگذاری و توجه به مزیتهای واقعی هر منطقه است.
پروژه PET ارس از نگاه کارشناسان، نمونهای از طرحهایی است که میتواند چند هدف را همزمان دنبال کند؛ ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، توسعه صنایع پاییندستی، کاهش بخشی از نیاز وارداتی کشور، فعالسازی ظرفیتهای تجاری و صنعتی منطقه و استفاده از مزیتهای ژئواقتصادی ارس.
با این حال، موفقیت چنین طرحی منوط به حل چند مسئله کلیدی است:
نخست، تأمین پایدار و اقتصادی خوراک؛
دوم، کاهش قیمت تمامشده تولید؛
سوم، انطباق طرح با سند آمایش سرزمین و در صورت نیاز، اصلاح این سند؛
چهارم، تأمین زیرساختهای حیاتی شامل آب، برق و گاز؛
پنجم، توجه به اصول پدافند غیرعامل و طراحی ایمن سایت صنعتی؛
و در نهایت، صیانت از حقآبه ایران از رود ارس بهعنوان یک موضوع راهبردی و ملی.
به نظر میرسد اگر این الزامات بهصورت همزمان دیده شوند، منطقه ارس میتواند به یکی از کانونهای مهم توسعه صنایع کمآببر پتروشیمی و زنجیره ارزش PET در کشور تبدیل شود؛ مسیری که هم به توسعه صنعتی کمک میکند و هم میتواند در تقویت جایگاه اقتصادی و راهبردی شمالغرب کشور نقشآفرین باشد.
