کاهش ۴۲ درصدی وزن صادرات در برابر افت محدود ارزش
عملکرد صادراتی بخش معدن و صنایع معدنی در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ تصویری متفاوت از یک کاهش ساده صادرات ارائه میدهد. بر اساس بررسی مرکز پژوهشهای مجلس، مجموع وزن صادرات آهن و فولاد، مس، آلومینیوم و سرب و روی نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۲ درصد کاهش یافته است.
با وجود این افت قابل توجه در حجم صادرات، ارزش صادرات این زنجیرهها تنها حدود ۲ درصد کاهش داشته و از ۲.۶۷ میلیارد دلار به حدود ۲.۶۱ میلیارد دلار رسیده است.
فاصله میان افت وزنی و کاهش ارزش نشان میدهد تغییر ایجادشده صرفاً به معنای کوچکشدن حجم تجارت خارجی معدن نیست. ترکیب کالاهای صادراتی نیز تغییر کرده و بخشی از محصولات حجیم و کمارزشتر، بهویژه در بخشهای بالادستی فولاد، سهم بیشتری از افت صادرات را به خود اختصاص دادهاند.
سنگینترین فشار بر زنجیره بالادستی فولاد
یکی از مهمترین عوامل کاهش وزن صادرات، افت صادرات محصولات بالادستی زنجیره فولاد بوده است. کنسانتره و گندله در میان کالاهایی قرار دارند که به دلیل حجم بالا و وابستگی بیشتر به حمل دریایی، در برابر اختلالات مسیرهای صادراتی آسیبپذیری بیشتری دارند.
اما وضعیت تمام زنجیرههای معدنی یکسان نبوده است. بر اساس بررسی انجامشده، در زنجیرههای مس، آلومینیوم و سرب و روی، وزن صادرات نهتنها کاهش محسوسی نداشته، بلکه در برخی موارد با رشد همراه شده است.
این تفاوت نشان میدهد آثار اختلال در حملونقل دریایی به ویژگی کالا نیز وابسته است. کالاهای حجیم با ارزش واحد پایین، فشار بیشتری از محدودیتهای حملونقلی متحمل شدهاند، در حالی که برخی محصولات با ارزش بالاتر توانستهاند صادرات خود را حفظ کنند.
همه افت صادرات را نمیتوان به محاصره دریایی نسبت داد
در تحلیل عملکرد صادرات فولاد، یک عامل داخلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. پس از حمله به برخی واحدهای تولیدی فولاد، صادرات اسلب و محصولات ورقی در اردیبهشت و خردادماه بهصورت موقت متوقف شد.
در نتیجه، بخشی از کاهش صادرات ثبتشده در این دوره ناشی از محدودیتهای داخلی بوده و نمیتوان تمام افت را به اختلال در حملونقل دریایی نسبت داد.
این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عملکرد صادراتی بخش معدن در این دوره تحت تأثیر همزمان محدودیتهای خارجی و تصمیمات داخلی قرار گرفته است.
جهش ۱۷۳ درصدی صادرات به ترکیه
یکی از مهمترین تحولات در جغرافیای صادرات معدن، رشد قابل توجه تجارت با ترکیه بوده است.
ارزش صادرات محصولات معدنی ایران به ترکیه در سهماهه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۳۶۲ میلیون دلار بود، اما این رقم در مدت مشابه سال ۱۴۰۵ به حدود ۹۸۹ میلیون دلار رسید.
به این ترتیب، ارزش صادرات ثبتشده به ترکیه حدود ۱۷۳ درصد افزایش یافته است. این رشد باعث شده ترکیه در آمار مقصد مستقیم صادراتی محصولات معدنی ایران از چین پیشی بگیرد.
با این حال، تعبیر «جایگزینی چین با ترکیه» دقیق نیست. دادههای موجود صرفاً تغییر در مقصد ثبتشده صادرات را نشان میدهد و درباره مقصد نهایی همه کالاها نمیتوان از این آمار بهتنهایی نتیجهگیری کرد.
صادرات مستقیم به چین ۴۰ درصد کاهش یافت
در سوی دیگر، ارزش صادرات مستقیم محصولات معدنی ایران به چین در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است.
ارزش صادرات به چین از حدود ۷۸۰ میلیون دلار در سهماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۶۴ میلیون دلار در مدت مشابه سال ۱۴۰۵ رسیده است.
این کاهش در کنار رشد صادرات به ترکیه، تصویری از تغییر مسیر تجارت خارجی ایران ارائه میکند، اما لزوماً به معنای حذف چین از زنجیره تجارت محصولات معدنی نیست.
ترکیه میتواند مسیر باشد، نه مقصد نهایی
یکی از نکات مهم در تفسیر آمار جدید، تفاوت میان مقصد ثبتشده در زمان صادرات و مقصد نهایی کالا است.
در شرایطی که مسیرهای دریایی با محدودیت مواجه شدهاند، ترکیه میتواند بهعنوان یک مسیر منطقهای و واسطهای اهمیت بیشتری پیدا کند. بنابراین بخشی از افزایش صادرات ثبتشده به ترکیه ممکن است مربوط به تغییر مسیر انتقال کالا باشد و لزوماً به معنای آن نیست که تمام این محصولات در بازار ترکیه مصرف میشوند.
از همین رو، دقیقترین توصیف برای تحولات اخیر این است که ترکیه در آمار مقصد مستقیم صادرات معدنی ایران از چین پیشی گرفته است، نه اینکه بازار چین بهطور کامل با بازار ترکیه جایگزین شده باشد.
صادرات معدن از «تناژ» به سمت «ارزش» حرکت میکند
یکی از مهمترین پیامهای آماری این دوره، فاصله قابل توجه میان کاهش وزن و کاهش ارزش صادرات است.
وقتی وزن صادرات حدود ۴۲ درصد کاهش مییابد اما ارزش تنها حدود ۲ درصد افت میکند، میتوان دریافت که ساختار سبد صادراتی در حال تغییر است. سهم برخی کالاهای حجیم و کمارزش کاهش یافته و در مقابل، محصولات دارای ارزش واحد بالاتر توانستهاند سهم بیشتری در ارزش صادرات داشته باشند.
به همین دلیل، ارزیابی عملکرد صادرات معدن تنها با شاخص تناژ نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت تجارت خارجی ارائه دهد و ارزش صادرات و ترکیب کالاها نیز باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.
نقشه صادرات معدن در حال بازطراحی است
در یک سوی این تغییر، افت صادرات سنگآهن، کنسانتره و گندله و کاهش شدید وزن صادرات قرار دارد و در سوی دیگر، افزایش صادرات برخی زنجیرهها و رشد قابل توجه تجارت با بازارهایی مانند ترکیه دیده میشود.
از این منظر، اتفاق اصلی در صادرات معدن را باید در سه سطح دنبال کرد: تغییر ترکیب کالاها، تغییر مقصد ثبتشده صادرات و تغییر مسیر انتقال کالاها.
در چنین شرایطی، توسعه بازارهای منطقهای، ایجاد مسیرهای حمل جایگزین و افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده بالاتر میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ زیرا تجربه این دوره نشان داده است که آسیبپذیری صادرات تنها به میزان تولید وابسته نیست و مسیر دسترسی به بازار خارجی نیز میتواند سرنوشت صادرات را تعیین کند.
