به گزارش دمیرنیوز، بازار برق ایران در آستانه تابستان ۱۴۰۵ با شرایطی متفاوت از سال گذشته روبهروست. ظرفیت عرضه برق مطمئن نسبت به سال قبل افزایش یافته و منابع جدیدی مانند نیروگاههای تجدیدپذیر، مولدهای کوچک، بخشی از برق اتمی و وارداتی به بازار اضافه شدهاند، درحالیکه هزینههای تولید برق رشد کرده و همچنان بر رفتار عرضهکنندگان اثر میگذارد. همزمان، عواملی مانند بهبود وضعیت نیروگاههای برقآبی، توسعه بخشی از ظرفیتهای تجدیدپذیر و کاهش نسبی فشار مصرف در ماههای ابتدایی سال، شرایط شبکه را نسبت به تابستان گذشته تغییر دادهاند. با این حال، صنایع انرژیبر از جمله فولاد، سیمان، پتروشیمی و معدن، تامین برق پایدار را یکی از مهمترین دغدغههای خود میدانند. مهمترین پرسش فعالان بازار نه صرفا میزان برق موجود، بلکه چگونگی شکلگیری قیمتها و ایجاد تعادل میان منافع تولیدکنندگان برق و نیاز مصرفکنندگان صنعتی است.
تابستان ۱۴۰۵ تحتتاثیر پنج عامل اصلی شکل خواهد گرفت: نخست، بازنگری قیمتها که با تغییرات نرخ ارز و افزایش هزینههای تولید، نقش تعیینکنندهای در کشف ارزش واقعی برق دارد؛ دوم، وضعیت عرضه برق مطمئن که با ورود منابع جدید و افزایش حجم و تنوع برق قابل اتکا، ساختار بازار را تغییر داده است؛ سوم، رفتار تقاضا و مصرف صنایع انرژیبر که به دلیل کاهش نسبی نیاز، محدودیت در ظرفیت خودتامین و ابهام در بازارهای صادراتی، فشار بر شبکه را تعدیل کرده است؛ چهارم، تاثیر بارشها و وضعیت منابع آبی که امکان بهرهبرداری بهتر از نیروگاههای برقآبی و کاهش فشار بر نیروگاههای حرارتی را فراهم میکند و پنجم، پیشرفت ناقص خودتامینی صنایع که با تاخیر در سرمایهگذاری مستقیم صنایع انرژیبر، همچنان وابستگی به شبکه سراسری و فشار بر بازار آزاد را حفظ کرده است. مجموع این عوامل تعیین میکنند که تابستان امسال چگونه میان هزینههای تولید، توان شبکه و نیاز صنایع تعادل برقرار خواهد شد و بازار برق نسبت به سال گذشته با شرایط متفاوت و پیچیدهتری مواجه خواهد بود.
لزوم بازنگری قیمت برق
برای ارزیابی وضعیت بازار برق در سال جاری، مقایسه با قیمتهای سال گذشته ضروری است، اما این مقایسه بدون در نظر گرفتن تغییرات اقتصادی میتواند تصویری ناقص ارائه دهد. در دوره مدیریت بار سال ۱۴۰۴ که از اردیبهشت تا پایان شهریور ادامه داشت، برق آزاد و برق سبز در بورس انرژی به طور متوسط در محدوده ۶۴۰۰ تومان به ازای هر کیلووات ساعت معامله میشد. این عدد مبنای مناسبی برای مقایسه است، اما طی یک سال گذشته متغیرهای اقتصادی به گونهای تغییر کردهاند که استفاده مستقیم از آن میتواند گمراهکننده باشد. در زمان معاملات سال گذشته، نرخ ارز آزاد عمدتا در محدوده ۸۵ تا ۹۵هزار تومان قرار داشت، درحالیکه اکنون به حدود ۱۷۴ هزار تومان رسیده است. بخش مهمی از هزینههای صنعت برق، از تجهیزات و قطعات گرفته تا تعمیرات، سرمایهگذاری و بخشی از هزینههای عملیاتی، به طور مستقیم یا غیرمستقیم از نرخ ارز تاثیر میپذیرد. اگر قیمت میانگین برق سال گذشته متناسب با تغییرات نرخ ارز تعدیل شود، رقمی در حدود ۱۱۸۰۰ تومان به دست میآید.
در مقابل، برخی فعالان صنعت برق معتقدند معیار مناسبتر، شاخصهای داخلی این صنعت است. یکی از این شاخصها نرخ خرید تضمینی برق یا ECA است که از ۹۹۸ تومان در سال ۱۴۰۴ به ۱۴۴۲ تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده است. بر مبنای این شاخص، قیمت تعدیلشده برق سال گذشته حدود ۹۲۵۰ تومان خواهد بود. فاصله میان این دو عدد نشان میدهد که هنوز اجماع مشخصی درباره ارزش واقعی برق در شرایط فعلی وجود ندارد. البته قیمت برق صرفا تابع نرخ ارز یا نرخهای تکلیفی نیست. شرایط عرضه و تقاضا، وضعیت شبکه، هزینههای نیروگاهها، نیاز صنایع و انتظارات فعالان بازار نیز در تعیین قیمت نقش دارند. به همین دلیل بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند قیمتهای تابستان امسال احتمالا در محدودهای میان این دو برآورد کشف خواهد شد.
افزایش ظرفیت عرضه برق بازار
در سمت عرضه، مهمترین تغییر نسبت به سال گذشته افزایش حجم برق مطمئن قابل عرضه به صنایع است. سال گذشته کل برق قابل اتکا در این بازار حدود ۸۰۰ مگاوات برآورد میشد؛ رقمی که در مقایسه با نیاز صنایع بزرگ کشور محدود بود و رقابت فشردهای میان خریداران ایجاد میکرد. برآوردهای امسال از افزایش این ظرفیت به حدود ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ مگاوات حکایت دارد. به بیان دیگر، حجم برق مطمئن قابل عرضه چند برابر شده و همین موضوع یکی از تفاوتهای اصلی بازار برق ۱۴۰۵ نسبت به سال قبل محسوب میشود. این افزایش عرضه حاصل یک عامل واحد نیست. طی دو سال گذشته بخشی از نیروگاههای تجدیدپذیر وارد مدار شدهاند و اگرچه هنوز سهم ناچیزی از تولید برق کشور را در اختیار دارند، اما در بازار برق مطمئن نقش پررنگتری نسبت به گذشته پیدا کردهاند. علاوه بر این، مولدهای مقیاس کوچک در نقاط مختلف کشور توسعهیافتهاند و بخشی از نیاز بازار را پوشش میدهند.
در سال جاری همچنین منابع جدیدی وارد بازار شدهاند که در سال گذشته حضور نداشتند؛ بخشی از برق نیروگاه اتمی بوشهر، بخشی از برق وارداتی، گواهیهای صرفهجویی اوج بار و برق حاصل از افزایش بهرهوری نیروگاههای گازی از جمله این منابع هستند. افزایش تعداد عرضهکنندگان و تنوع منابع تولید، ساختار بازار را نسبت به گذشته متفاوت کرده است. سال گذشته محدودیت عرضه موجب شده بود صنایع برای اطمینان از ادامه تولید، رقابت بیشتری برای خرید برق داشته باشند. امسال افزایش عرضه میتواند بخشی از این فشار را کاهش دهد و قدرت انتخاب بیشتری در اختیار خریداران قرار دهد. البته این موضوع لزوما به معنای کاهش محسوس قیمت برق نیست، زیرا عوامل دیگری نیز در سمت عرضه وجود دارند که مانع افت شدید قیمتها میشوند.
کاهش تقاضای صنایع انرژیبر
در مقابل، سمت تقاضا نیز نسبت به سال گذشته تغییر کرده است. صنایع انرژیبر که اصلیترین خریداران برق آزاد محسوب میشوند، طی سالهای گذشته معمولا رشد مصرف برق را تجربه میکردند. توسعه ظرفیتهای فولادی، معدنی، سیمانی و پتروشیمی باعث شده بود نیاز این صنایع به برق مطمئن هر سال افزایش یابد. با این حال برآوردهای فعلی نشان میدهد تقاضای صنایع برای برق آزاد در سال ۱۴۰۵ حدود ۸۰۰۰ مگاوات خواهد بود که اندکی کمتر از رقم ۸۵۰۰ مگاواتی سال گذشته است.
این کاهش تقاضا دلایل مختلفی دارد. بخشی از آن به مشکلاتی بازمیگردد که برخی واحدهای صنعتی و نیروگاههای خودتامین صنایع در ماههای اخیر با آن مواجه شدهاند. برآوردها نشان میدهد حدود ۱۰۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاههای خودتامین صنایع فولادی از مدار خارج شده است. با این حال این اتفاق الزاما به افزایش تقاضا در بازار برق منجر نشده، زیرا در بسیاری از موارد کاهش ظرفیت تولید برق با کاهش تولید صنعتی نیز همراه بوده است. از سوی دیگر برخی صنایع نسبت به وضعیت بازارهای صادراتی خود اطمینان کمتری دارند و در نتیجه تمایل کمتری برای خرید برق با قیمتهای بالاتر و افزایش ظرفیت تولید نشان میدهند. در مجموع، برخلاف سال گذشته که رشد تقاضا یکی از عوامل اصلی فشار بر بازار بود، امسال بازار با رشد قابلتوجه مصرف مواجه نیست.
اثر بارشها و منابع آبی بر شبکه برق
عامل دیگری که بر وضعیت بازار برق اثر گذاشته، شرایط منابع آبی کشور است. در تابستان سال گذشته نیروگاههای برقآبی به دلیل کاهش بارشها و استفاده از ذخایر سدها در ماههای زمستان، با محدودیت بیشتری روبهرو بودند و سهم کمتری در تامین برق داشتند. امسال شرایط منابع آبی نسبتا بهتر ارزیابی میشود و همین موضوع امکان استفاده بیشتر از ظرفیت نیروگاههای برقآبی را فراهم کرده است. هر میزان افزایش تولید برقآبی، فشار کمتری بر نیروگاههای حرارتی وارد میکند و بخشی از نیاز شبکه را پوشش میدهد.
در کنار این موضوع، ظرفیت منصوبه نیروگاهی کشور نیز از حدود ۹۴ هزار مگاوات در سال گذشته به نزدیکی ۱۰۰ هزار مگاوات رسیده است. اگرچه همه این ظرفیت در عمل قابل بهرهبرداری نیست و بخشی از آن به دلایل فنی یا محدودیت سوخت در دسترس قرار ندارد، اما روند افزایش ظرفیت تولید همچنان ادامه دارد. شرایط دمایی نیز عامل دیگری است که بر مصرف برق اثر میگذارد. بر اساس برآوردها، متوسط دمای ماههای ابتدایی سال نسبت به مدت مشابه سال قبل پایینتر بوده است. از آنجا که بخش قابلتوجهی از بار شبکه در تابستان به تجهیزات سرمایشی مربوط میشود، تغییرات دما میتواند بر میزان مصرف برق و در نتیجه بر تعادل بازار اثرگذار باشد.
راهحل ناقص خودتامینی صنایع
در این میان، موضوع خودتامینی برق صنایع همچنان یکی از مسائل حلنشده صنعت برق است. بر اساس ماده ۴ قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق، صنایع انرژیبر موظف بودند بخشی از برق مورد نیاز خود را از طریق سرمایهگذاری مستقیم در احداث نیروگاه تامین کنند. هدفگذاری انجامشده شامل احداث حدود ۹۰۰۰ مگاوات نیروگاه حرارتی و ۱۰۰۰ مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر بود، اما اجرای این برنامه با موانع متعددی روبهرو شد.
مشکلات تامین مالی، تورم، ابهام در بازگشت سرمایه و دشواری تامین تجهیزات موجب شد بخشی از پروژهها به بهرهبرداری نرسند. با وجود افزایش عرضه و کاهش نسبی فشار تقاضا، همچنان مهمترین عامل محدودکننده کاهش قیمت برق در سمت عرضه قرار دارد. نیروگاهها طی یک سال گذشته با افزایش هزینههای مختلف مواجه بودهاند. هزینه تعمیرات و نگهداری، تجهیزات، قطعات، سرمایهگذاری و برخی نهادههای تولید رشد کرده و تامین مالی پروژههای جدید نیز دشوارتر شده است. از سوی دیگر بخش مهمی از درآمد نیروگاههایی که در بازار برق آزاد فعالیت میکنند، تنها در دوره مدیریت بار و طی چند ماه گرم سال حاصل میشود. بنابراین بسیاری از سرمایهگذاران این حوزه معتقدند کاهش محسوس قیمت برق میتواند توجیه اقتصادی برخی طرحهای تولید برق را تحتتاثیر قرار دهد.
مجموع این عوامل نشان میدهد بازار برق در تابستان ۱۴۰۵ نسبت به سال گذشته با شرایط متفاوتی روبهرو است. عرضه برق مطمئن افزایش یافته، رشد تقاضا متوقف شده و برخی متغیرهای طبیعی مانند وضعیت منابع آبی شرایط بهتری را برای شبکه فراهم کردهاند. در مقابل، هزینههای تولید برق همچنان روندی افزایشی دارند و بسیاری از مشکلات ساختاری صنعت برق نیز پابرجاست. در نتیجه، تعیینکننده اصلی بازار در ماههای آینده نه صرفا میزان عرضه یا تقاضا، بلکه توانایی بازار در ایجاد تعادل میان هزینههای تولید و نیاز صنایع به برق پایدار خواهد بود؛ تعادلی که نسبت به سال گذشته دستیافتنیتر به نظر میرسد، اما همچنان تحتتاثیر متغیرهای اقتصادی، فنی و سیاستی قرار دارد.
منبع: دنیای معدن
