به گزارش اختصاصی دمیرنیوز، بررسی دادههای اقتصادی نشان میدهد که اگرچه ارزش افزوده بخش معدن از میانگین ۱۴۴۹ هزار میلیارد ریال در دهه ۹۰ به ۲۲۰۸ هزار میلیارد ریال در سال ۱۴۰۲ رسیده است، اما این رشد با یک تهدید جدی همراه است. هزینه تخصیصی برای توسعه و اکتشافات با کاهشی چشمگیر از ۶۴۳۱ هزار میلیارد ریال به ۳۴۲۸ هزار میلیارد ریال رسیده است.
این کاهش بودجه، مستقیماً منجر به افت نرخ رشد بخش معدن از ۷.۸ درصد به ۲.۲ درصد شده است. این سقوط، نشاندهنده یک واقعیت تلخ است: صنعت معدن ایران در حال «استخراج از ذخایر موجود» است، نه «اکتشاف برای آینده». بدون بازگشت جریان سرمایه به بخش اکتشافات، با خطر کاهش عمر ذخایر معدنی و توقف رشد صنعت در دهههای آتی مواجه خواهیم بود.
از استخراج خام تا زنجیره ارزش؛ ضرورت تغییر پارادایم
یکی از چالشهای بنیادین که مانع از تبدیل شدن معدن به موتور محرک اقتصاد شده، تمرکز بر «استخراج صرف» و غفلت از «تکمیل زنجیره ارزش» است. برای عبور از این بنبست، ایران نیازمند الگوبرداری از صنعت فولاد است؛ صنعتی که توانسته از صادرکننده سنگآهن خام به تولیدکننده محصولات با ارزش افزوده بالا (مانند شمش و ورق) تبدیل شود.
این تحول نیازمند تمرکز استراتژیک بر دو محور اصلی است:
- عناصر استراتژیک و فلزات کمیاب: با توجه به تقاضای جهانی برای عناصر نادر خاکی، ایران باید از حالت سنتی خارج شده و در صنایع پاییندستی این عناصر سرمایهگذاری کند.
- نوسازی ناوگان و مدیریت انرژی: فرسودگی ماشینآلات نه تنها باعث افزایش هزینههای تولید شده، بلکه بهرهوری را به شدت کاهش داده است. در کنار آن، مدیریت هوشمندانه مصرف انرژی در معادن به دلیل محدودیتهای منابع، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک الزام بقاست.
بازنگری در ساختار حاکمیتی؛ نقش ایمیدرو و اصلاح حقوق دولتی
برای خروج از وضعیت کنونی، بازنگری در نقش سازمانهای حاکمیتی و نظام مالیاتی معادن ضروری است. پیشنهادهای کلیدی برای اصلاح این ساختار عبارتند از:
- تغییر در نظام حقوق دولتی: حقوق دولتی باید از حالت ثابت خارج شده و بر مبنای «سود واقعی» معادن و با استفاده از ضرایب متفاوت برای مقیاسهای مختلف (کوچک، متوسط و بزرگ) محاسبه شود. همچنین، بخشی از این درآمدها باید بهصورت الزامآور در چرخه «بازگشت به اکتشاف» و توسعه زیرساختهای فناوری نوین (مانند ژئوفیزیک و VLF) بازگردانده شود.
- بازتعریف نقش ایمیدرو: این سازمان باید از یک نهاد مدیریتکننده، به یک پیشران توسعه در بخش معادن کوچک و متوسط و توسعه صنایع مس و آلومینیوم تبدیل شود.
راهکار نهایی: حکمرانی دانشبنیان برای مقابله با کاهش ذخایر
در نهایت، تنها راه مقابله با افت شاخص عمر ذخایر معدنی (RLI)، گذار از روشهای سنتی به «حکمرانی دادهمحور» است. بهرهگیری از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان در حوزههای اکتشافات الکترومغناطیسی و فناوریهای نوین، تنها راهکار عملی برای کاهش هزینهها و افزایش دقت در استخراج است. اگر ایران نتواند شکاف میان فناوریهای جهانی و ظرفیتهای داخلی را پر کند، جایگاه خود را در بازار جهانیِ فلزات استراتژیک از دست خواهد داد.
