به گزارش اختصاصی دمیرنیوز؛ تنگه هرمز در هفتههای اخیر بار دیگر به یکی از کانونهای اصلی تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی جهان تبدیل شده است. افزایش حملات گزارششده علیه کشتیهای تجاری، محدودیتهای دریایی آمریکا علیه بنادر ایران، کاهش تردد شناورها و اختلال در انتقال انرژی، شرایطی ایجاد کرده که پیامدهای آن از خلیج فارس فراتر رفته و بازارهای نفت، گاز، کود شیمیایی و حملونقل بینالمللی را تحت تأثیر قرار داده است. تازهترین گزارشهای دریایی در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ نیز از تداوم حوادث امنیتی در نزدیکی ورودی این آبراه حکایت دارد؛ مسیری که پیش از آغاز درگیریهای نظامی، نزدیک به یکپنجم عرضه جهانی نفت خام از آن عبور میکرد.

افزایش حوادث دریایی در اطراف تنگه هرمز
بر اساس گزارش سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO)، در روز شنبه ۲۱ نوامبر دو گزارش از وقوع حادثه برای نفتکشها در نزدیکی خصب عمان دریافت شده است. در گزارش نخست، یک نفتکش هنگام خروج از تنگه هرمز، در فاصله حدود ۱۱ مایل دریایی شمال خصب، با پرتابهای ناشناس مورد اصابت قرار گرفته است. در گزارش دوم نیز از برخورد پرتابهای ناشناس به موتورخانه یک نفتکش در فاصله ۱۷ مایل دریایی شرق این منطقه خبر داده شده است.
UKMTO اعلام کرده است که در زمان انتشار گزارش، مشخص نبود این دو حادثه مربوط به دو شناور متفاوت بوده یا یک کشتی در دو گزارش جداگانه ثبت شده است. همچنین تلفات انسانی گزارش نشده و میزان خسارت زیستمحیطی هنوز مشخص نبود.
این حوادث یک روز پس از گزارش دیگری از اصابت پرتابه به یک نفتکش در نزدیکی خصب و وقوع آتشسوزی در آن رخ داد. شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) نیز در اطلاعیه ۱۸ نوامبر اعلام کرده بود یکی از شناورهای شرکت لجستیک و خدمات دریایی این مجموعه در ۱۷ نوامبر هنگام عبور از تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفته است. بر اساس اعلام این شرکت، یک خدمه همچنان مفقود بود و ۱۱ نفر نیز مجروح شده بودند.
ADNOC ضمن اعلام ادامه عملیات جستوجو و نجات، بر ضرورت حفاظت از خدمه کشتیها و تأمین امنیت کشتیرانی تأکید کرده است.
تا زمان تنظیم این گزارش، مسئولیت حوادث اخیر بهطور مستقل و قطعی مشخص نشده است.
کاهش ۶۵ درصدی تردد نسبت به دوره پیش از درگیری
آمارهای منتشرشده از سوی UKMTO در ۲۰ نوامبر، تصویر روشنتری از وضعیت تردد دریایی ارائه میکند.
بر اساس گزارش هفتگی این سازمان، در فاصله ۱۲ تا ۱۸ نوامبر، مجموعاً ۲۶۳ عبور شناور از تنگه هرمز ثبت شده است؛ این رقم در هفته قبل ۳۰۸ مورد بود. از مجموع ترددهای ثبتشده در دوره اخیر، ۱۴۸ عبور مربوط به ورود شناورها و ۱۱۵ عبور مربوط به خروج آنها بوده است.
مقایسه این آمار با هفته قبل نشان میدهد تعداد عبورهای ورودی از ۱۶۹ به ۱۴۸ و عبورهای خروجی از ۱۳۹ به ۱۱۵ کاهش یافته است.
UKMTO همچنین اعلام کرده مجموع تردد شناورها در هفته مورد بررسی حدود ۶۵ درصد پایینتر از سطح پیش از آغاز درگیریها بوده است. طبق همین گزارش، حدود نیمی از شناورهای عبوری را حاملان انرژی تشکیل میدادند.
در این گزارش، شش حمله به نفتکشها طی دوره هفتروزه ثبت شده که چهار مورد در محدوده تنگه هرمز و دو مورد در خلیج فارس رخ داده است. دو شناور به کمک نیاز پیدا کردهاند و سرنوشت چهار مورد دیگر در زمان انتشار گزارش مشخص نبوده است.
UKMTO تأکید کرده است که بخشی از آمار تردد از دادههای سامانه شناسایی خودکار کشتیها (AIS) استخراج شده و برخی عبورها، بهویژه شناورهایی که موقعیت خود را مخابره نمیکنند، ممکن است در این دادهها منعکس نشده باشند. این سازمان همچنین تصریح کرده است که آمار عبورهای تسهیلشده توسط نیروهای آمریکایی بهطور مستقل از سوی UKMTO قابل تأیید نیست.
این محدودیت آماری اهمیت دارد؛ زیرا ارزیابی وضعیت تنگه هرمز صرفاً با شمارش کشتیهای قابل ردیابی امکانپذیر نیست و باید اطلاعات مربوط به مسیرهای جایگزین، عبورهای بدون AIS و عملیات دریایی نیز در نظر گرفته شود.

محاصره بنادر ایران؛ تصمیم جدید آمریکا درباره انتقال محمولهها
در کنار حوادث امنیتی، اقدامات آمریکا در حوزه کنترل دریایی نیز به یکی از محورهای اصلی تحولات تنگه هرمز تبدیل شده است.
بر اساس اطلاعیه مرکز فرماندهی نیروهای دریایی آمریکا (NAVCENT) که در ۱۸ نوامبر از طریق مرکز اطلاعات مشترک دریایی منتشر شد، محاصره دریایی بنادر و سواحل ایران از ساعت ۲۰ روز ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ به اجرا درآمده است. این محدودیت تمام سواحل ایران، بنادر و پایانههای نفتی را در بر میگیرد و شناورها با هر پرچمی در صورت ورود یا خروج غیرمجاز از محدوده محاصره ممکن است با رهگیری، تغییر مسیر یا توقیف مواجه شوند.
با این حال، در متن اطلاعیه آمریکا تصریح شده است که عبور بیطرفانه شناورها از تنگه هرمز به مقصد یا از مبدأ بنادر غیرایرانی مشمول ممنوعیت عمومی محاصره نیست؛ هرچند این شناورها ممکن است تحت بازرسی قرار گیرند.
تحول مهمتر در اطلاعیه ۱۸ نوامبر، مربوط به انتقال محموله میان دو کشتی است. طبق دستورالعمل جدید، اگر یک شناور محمولهای را از کشتی دیگری دریافت کند که کالای خود را از بنادر یا سواحل ایران بارگیری کرده باشد، ممکن است ناقض محاصره تلقی شود؛ حتی اگر خود آن شناور وارد آبهای ایران نشده باشد.
واشنگتن اعلام کرده است که چنین کشتیهایی ممکن است متوقف، بازرسی، تغییر مسیر یا توقیف شوند. همچنین در صورت تمکیننکردن شناورها از دستورهای قانونی نیروهای محاصرهکننده، اقدامات اجرایی از جمله استفاده از زور در چارچوب مقررات مربوط امکانپذیر خواهد بود.
این تصمیم دامنه کنترل آمریکا را از رفتوآمد مستقیم به بنادر ایران به بخشی از شبکه انتقال محموله در دریا گسترش میدهد؛ موضوعی که میتواند بر شیوههای حملونقل نفت و فرآوردههای نفتی ایران اثر بگذارد.
مواضع تهران و واشنگتن؛ اختلاف بر سر امنیت و کنترل آبراه
در سطح سیاسی و نظامی، تهران و واشنگتن همچنان بر سر وضعیت امنیتی منطقه و نحوه کنترل تردد دریایی مواضع متفاوتی دارند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده از مواضع رسمی ایران، تهران اقدامات نظامی آمریکا و استفاده از پایگاههای منطقهای برای حمله به ایران را تهدیدی علیه امنیت خود میداند. وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای در ۱۸ نوامبر اعلام کرد کشورهای منطقه نباید اجازه دهند از خاک و پایگاههای آنها برای عملیات نظامی علیه ایران استفاده شود. در این بیانیه، تهران اقدامات خود علیه پایگاهها و داراییهای نظامی آمریکا در منطقه را در چارچوب دفاع از خود توصیف کرده است.
از سوی دیگر، دولت آمریکا بر اجرای محاصره دریایی بنادر ایران تأکید دارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در اظهارات ۲۰ نوامبر درباره مذاکرات با ایران گفت واشنگتن به دنبال توافقی واقعی است و توافقی را که از نظر او قابل قبول نباشد، نمیپذیرد.
همزمان، گزارشهای رسانهای از توقف مذاکرات میان دو کشور حکایت دارد؛ مذاکراتی که پس از امضای تفاهمنامهای در ژوئن برای پایاندادن به درگیریها دنبال شده بود.
در این میان، باید میان ادعاهای سیاسی و وضعیت عملیاتی تفکیک قائل شد. ادعای کنترل تنگه از سوی یک طرف یا اعلام اجرای محاصره از سوی طرف دیگر، بهتنهایی به معنای توقف کامل عبور همه شناورها نیست. دادههای تردد دریایی همچنان از عبور بخشی از کشتیها حکایت دارند، هرچند این عبور با محدودیت و ریسک بیشتری همراه شده است.
پیامدهای اقتصادی؛ بحران هرمز فراتر از بازار نفت
اهمیت اقتصادی تنگه هرمز به عبور نفت خام محدود نمیشود. این آبراه یکی از مسیرهای اصلی تجارت انرژی و مواد اولیه در جهان است و اختلال در آن میتواند زنجیرههای مختلف تولید را تحت تأثیر قرار دهد.
آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در گزارش «بررسی امنیت گاز جهان ۲۰۲۶» اعلام کرده است که بارگیری LNG از قطر و امارات متحده عربی در فاصله مارس تا اکتبر نسبت به مدت مشابه سال قبل بیش از ۶۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.
بر اساس همین گزارش، تولید جهانی LNG در فاصله مارس تا اکتبر حدود ۶ درصد کاهش داشته و در صورت تداوم اختلال در جریان تجارت از تنگه هرمز تا پایان سال، عرضه جهانی LNG در کل سال ۲۰۲۶ ممکن است حدود ۳ درصد کاهش یابد؛ افتی که آژانس آن را شدیدترین کاهش سالانه ثبتشده در این بازار توصیف کرده است.
بازارهای مصرف نیز از این وضعیت تأثیر پذیرفتهاند. طبق دادههای IEA، میانگین قیمت نقدی گاز در بازار اروپا در فاصله مارس تا اکتبر نسبت به سال قبل نزدیک به ۷۰ درصد و قیمت LNG نقدی آسیا حدود ۸۰ درصد افزایش یافته است.
پیامدهای اختلال دریایی به گاز و نفت محدود نمیشود. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده بیش از ۳۰ درصد تجارت جهانی اوره، حدود ۲۰ درصد تجارت آمونیاک و فسفات و نزدیک به نیمی از تجارت دریایی گوگرد از تنگه هرمز عبور میکند.
همچنین منطقه خلیج فارس حدود ۸ درصد از تولید جهانی آلومینیوم را در اختیار دارد و سالانه نزدیک به پنج میلیون تن آلومینیوم از طریق این آبراه جابهجا میشود.
بنابراین، اختلال در تردد دریایی میتواند علاوه بر بازار انرژی، هزینه تأمین کودهای شیمیایی، مواد اولیه صنایع معدنی، فلزات و محصولات صنعتی را نیز افزایش دهد.

هزینه حملونقل و بیمه؛ حلقه دیگر فشار بر تجارت جهانی
کاهش تعداد عبور کشتیها تنها یکی از پیامدهای ناامنی دریایی است. افزایش ریسک عملیاتی، دشوارترشدن برنامهریزی سفر، احتمال آسیب به شناورها و محدودیتهای بیمهای نیز میتوانند هزینه تجارت را افزایش دهند.
در شرایطی که شرکتهای کشتیرانی با احتمال تأخیر، بازرسی یا آسیب به کشتی مواجه هستند، تصمیمگیری درباره ورود به منطقه، انتخاب مسیر، نوع پوشش بیمه و نرخ کرایه حمل اهمیت بیشتری پیدا میکند.
این شرایط بهویژه برای کالاهایی که به زمان تحویل حساس هستند، میتواند به افزایش هزینه نگهداری موجودی، تأخیر در تأمین مواد اولیه و کاهش قابلیت پیشبینی قراردادهای تجاری منجر شود.
برای صادرکنندگان و واردکنندگان منطقه نیز مسئله صرفاً افزایش قیمت حمل نیست؛ بلکه امکان تضمین زمان تحویل و تداوم جریان تجارت به یکی از متغیرهای اصلی تصمیمگیری تبدیل شده است.
تنگه هرمز؛ یک گذرگاه دریایی با پیامدهای فراتر از منطقه
تحولات اخیر نشان میدهد اهمیت تنگه هرمز را نمیتوان تنها با سهم آن در انتقال نفت ارزیابی کرد. این آبراه در نقطه اتصال تولیدکنندگان انرژی خلیج فارس به بازارهای مصرف جهانی قرار دارد و اختلال در آن میتواند بهطور همزمان بر تجارت نفت، گاز، کود شیمیایی، فلزات و حملونقل دریایی اثر بگذارد.
در حال حاضر، عبور شناورها بهطور کامل متوقف نشده است؛ اما آمار UKMTO از کاهش حدود ۶۵ درصدی تردد نسبت به سطح پیش از درگیریها و گزارشهای این سازمان از تداوم حوادث امنیتی، از تغییر جدی شرایط کشتیرانی حکایت دارد.
از سوی دیگر، محاصره بنادر ایران و گسترش محدودیتهای آمریکا به انتقال محموله میان کشتیها، ابعاد اقتصادی و عملیاتی بحران را پیچیدهتر کرده است.
در چنین شرایطی، تنگه هرمز همچنان یک مسیر حیاتی برای تجارت جهانی است؛ اما میزان اطمینانپذیری عبور از آن، هزینه جابهجایی کالا و امکان تداوم جریان انرژی، بیش از گذشته به تحولات امنیتی و تصمیمات بازیگران منطقهای و بینالمللی وابسته شده است.