به گزارش دمیرنیوز، فعالان این حوزه معتقدند اگرچه ایران همچنان از ذخایر قابلتوجه سنگآهن و ظرفیت توسعه صنایع فولادی برخوردار است، اما تداوم محدودیتهای فعلی میتواند روند رشد این صنعت را کند کرده و بخشی از مزیت رقابتی آن را از بین ببرد. طی سالهای اخیر توسعه زنجیره فولاد بیش از آنکه بر تکمیل متوازن زیرساختها متمرکز باشد، بر افزایش ظرفیت تولید استوار بوده و همین موضوع اکنون به یکی از چالشهای اصلی این صنعت تبدیل شده است. محدودیت در دسترسی به انرژی، افزایش هزینه حمل مواد اولیه، چالشهای تجاری و کاهش جذابیت سرمایهگذاری در بخش معدن، بخشی از واحدهای تولیدی را با افت سودآوری مواجه کرده است.
در کنار این مسائل، فعالان معدنی هشدار میدهند بدون توسعه اکتشافات جدید و سرمایهگذاری مستمر، تامین پایدار مواد اولیه برای صنایع فولادی در سالهای آینده با دشواری بیشتری رو به رو خواهد شد. بررسی روند سرمایهگذاری در بخش استخراج سنگآهن نشان میدهد این متغیر از سال ۱۴۰۱ وارد مسیر نزولی شده است. تداوم افت ارزش واقعی سرمایهگذاری میتواند در میانمدت بر توسعه ظرفیت استخراج و تامین پایدار مواد اولیه زنجیره فولاد اثرگذار باشد. کارشناسان تاکید میکنند آینده این زنجیره بیش از هر چیز به اصلاح سیاستهای حمایتی، توسعه زیرساختها و ایجاد توازن میان حلقههای مختلف تولید وابسته است؛ زیرا هرگونه اختلال در بخش معدن یا صنایع پاییندستی میتواند مستقیما بر درآمد ارزی غیرنفتی و جایگاه ایران در بازارهای فولادی اثر بگذارد.
ضرورت اصلاح سیاستهای زنجیره فولاد
مجید سروش، فعال حوزه معدن، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» با اشاره به آینده زنجیره ارزش فولاد در شرایط تداوم محدودیتهای داخلی و خارجی اظهار کرد: به نظر من محدود شدن مسیرهای تجاری برای زنجیره آهن و فولاد ایران در بلندمدت پایدار نخواهد بود و شرایط فعلی نمیتواند برای همیشه ادامه پیدا کند. بخش عمده مشتریان محصولات زنجیره فولاد ایران در بازار چین قرار دارند و همین موضوع باعث میشود امکان توقف کامل صادرات وجود نداشته باشد. چین یکی از اصلیترین خریداران محصولات معدنی و فولادی ایران است و طبیعی است که تجارت با این کشور بهراحتی متوقف نشود. حتی اگر بخشی از مسیرهای دریایی یا تجاری با محدودیت مواجه شود، همچنان امکان استفاده از مسیرهای جایگزین وجود دارد.
سروش تاکید کرد: علاوه بر مسیرهای دریایی، ایران از ظرفیت تجارت زمینی با کشورهای همسایه نیز برخوردار است و این موضوع میتواند بخشی از فشار محدودیتهای خارجی را کاهش دهد. در حال حاضر مهمترین مساله زنجیره فولاد، اختلال در توازن میان حلقههای مختلف تولید است. در برخی بخشهای زنجیره با مازاد عرضه مواجه هستیم؛ زیرا تعدادی از واحدهای مصرفکننده مواد میانی با کاهش ظرفیت یا آسیب در تولید روبهرو شدهاند و همین موضوع باعث افت تقاضا در برخی حلقهها شده است. وی توضیح داد: در چنین شرایطی باید با انعطاف در مقررات و استفاده از ظرفیتهای تجاری، تعادل زنجیره حفظ شود. اگر در بخشی از زنجیره تولید مازاد ایجاد شده، باید امکان صادرات آن فراهم شود تا تولیدکننده دچار زیان نشود. از سوی دیگر، اگر در برخی حلقهها کاهش تولید رخ داده باشد، میتوان بخشی از نیاز را از طریق واردات جبران کرد تا زنجیره ارزش متوقف نشود.
سروش با اشاره به اهمیت حفظ ارزش افزوده در صنعت فولاد گفت: آنچه در این میان اهمیت دارد، جلوگیری از نابودی ارزش افزوده در حلقههای مختلف زنجیره است. هرچه محصولات در مراحل بالاتری از فرآوری قرار بگیرند، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد میشود و اگر اختلال در تولید باعث توقف این فرآیند شود، بخشی از ارزش افزوده صنعت از بین خواهد رفت. با وجود مشکلات فعلی، چشمانداز میان مدت صنعت فولاد مثبت ارزیابی میشود و فعالان بخش معدن و صنایع معدنی توان عبور از این شرایط را دارند. تجربه سالهای گذشته نشان داده که این صنعت در برابر محدودیتها از ظرفیت بالایی برای تطبیق برخوردار است.
روند ارزش سرمایهگذاری در استخراج سنگآهن و ارزش سرمایهگذاری اسمی نشاندهنده نوسانات قابل توجه در فعالیتهای این بخش است. ارزش واقعی سرمایهگذاری، در برخی دورهها با جهش و در برخی مقاطع با افت همراه بوده که بیانگر تغییرات در انگیزه سرمایهگذاری، محدودیتهای عملیاتی و تاثیر نوسانات بازار و سیاستهای داخلی و خارجی است. در مقابل، ارزش سرمایهگذاری اسمی روندی نسبتا پیوسته و افزایشی دارد که نشان میدهد حتی در دورههایی که سرمایهگذاری واقعی با نوسان مواجه شده، ارزش پولی سرمایهگذاری در این بخش افزایش یافته است. این شکاف میان ارزش واقعی و اسمی، بازتابی از اثر تورم، تغییرات قیمتها و نوسانات نرخ ارز بر روند سرمایهگذاری در بخش استخراج سنگآهن است.
قیمتگذاری دستوری؛ عامل فرار سرمایه
این کارشناس معدنی درباره مهمترین چالش فعلی زنجیره فولاد اظهار کرد: اصلیترین مشکل، قیمتگذاری دستوری و دخالت دولت در روند قیمتگذاری محصولات معدنی و فولادی است. این سیاستها باعث شده است انگیزه سرمایهگذاری در بخش معدن و اکتشاف کاهش پیدا کند. وقتی سودآوری فعالیتهای معدنی کاهش پیدا کند، طبیعی است که سرمایهگذاری در اکتشاف نیز افت میکند و این موضوع در آینده تامین سنگآهن کشور را با مشکل روبهرو خواهد کرد. به گفته او، بخش معدن نیازمند سرمایهگذاری مستمر است و اگر جذابیت اقتصادی آن کاهش پیدا کند، توسعه ذخایر جدید نیز کند خواهد شد. در شرایط فعلی، اگر توازن مالی زنجیره حفظ شود، بخش زیادی از مشکلات دیگر از جمله حملونقل یا انرژی نیز قابل مدیریت خواهد بود. زمانی که واحدهای تولیدی از سودآوری کافی برخوردار باشند، امکان سرمایهگذاری برای حل مشکلات زیرساختی نیز بیشتر خواهد شد.
سروش درباره سهم سنگآهن در درآمد ارزی غیرنفتی کشور نیز گفت: در سالهای گذشته بهدلیل عوارض صادراتی و تمرکز بر تامین نیاز داخلی، صادرات سنگآهن خام چندان بالا نبوده و عمده صادرات ایران مربوط به حلقههای بعدی زنجیره مانند فولاد و محصولات فرآوریشده بوده است. البته شرایط فعلی ممکن است ترکیب صادرات را تغییر دهد. اگر برخی واحدهای تولیدی با کاهش ظرفیت روبهرو شوند، ممکن است صادرات مواد میانی مانند سنگآهن، کنسانتره یا گندله افزایش پیدا کند. تصمیمگیری در این زمینه نیازمند اطلاعات دقیق از وضعیت واحدهای فعال زنجیره فولاد است.
او با اشاره به ظرفیت تولید فولاد کشور اظهار کرد: ایران حدود ۵۵میلیون تن ظرفیت تولید فولاد ایجاد کرده است، اما همه این ظرفیت فعال نیست و بخشی از آن بهدلیل کمبود مواد اولیه یا محدودیتهای زیرساختی بلااستفاده مانده است. او معتقد است در شرایط فعلی میتوان از ظرفیتهای غیرفعال برای جبران بخشی از کمبودها استفاده کرد تا فشار بر زنجیره کاهش پیدا کند. اگر شرایط فعلی به سمت ثبات حرکت کند، آینده زنجیره فولاد روشن خواهد بود. صنعت معدن و فولاد ایران در سالهای اخیر بارها توانسته در شرایط دشوار به فعالیت خود ادامه دهد و همین تابآوری میتواند به عبور از محدودیتهای فعلی کمک کند.
اجتناب از مدیریت جزیرهای در زنجیره فولاد
در ادامه رضا اشرف سمنانی، عضو کمیسیون معدن اتاق ایران، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» با اشاره به وضعیت فعلی زنجیره فولاد اظهار کرد: سنگآهن تا فولاد باید بهصورت یک زنجیره کامل دیده شود و نمیتوان بخشی از آن را جدا از سایر حلقهها بررسی کرد. از مرحله اکتشاف و استخراج تا تولید کنسانتره، گندله، آهن اسفنجی و فولاد، همه بخشها به یکدیگر وابسته هستند و اگر در هر قسمت اختلالی ایجاد شود، کل زنجیره آسیب میبیند. ممکن است در برخی مقاطع زمانی بعضی حلقهها با مشکلات بیشتری مواجه شوند، اما راه حل این نیست که بخشی از زنجیره حذف یا متوقف شود، بلکه باید همان قسمت تقویت و مشکلات آن برطرف شود تا توازن کل صنعت حفظ شود؛ زیرا زنجیره فولاد یک صنعت استراتژیک است و نمیتوان آن را به صورت مقطعی یا جزیرهای مدیریت کرد.
سمنانی با اشاره به وضعیت اکتشافات معدنی گفت: نخستین حلقه توسعه صنعت فولاد، اکتشاف است و اگر این بخش به اندازه کافی تقویت نشود، در سالهای آینده صنایع پاییندستی با کمبود مواد اولیه مواجه خواهند شد. طی سالهای اخیر ذخایر جدیدی شناسایی شده، اما همچنان ظرفیت بالایی برای توسعه اکتشافات وجود دارد و این روند باید با جدیت بیشتری دنبال شود. در مناطقی که پتانسیل معدنی بالاتری دارند، باید سرمایهگذاری بیشتری برای تجهیز معادن و توسعه استخراج انجام شود. بخش معدن باید همواره چند قدم جلوتر از صنایع فولادی حرکت کند؛ زیرا اگر فاصله میان ظرفیت استخراج و نیاز واحدهای فولادی افزایش پیدا کند، کل زنجیره دچار مشکل خواهد شد. این عضو اتاق ایران یکی از مهمترین چالشهای فعلی زنجیره سنگآهن تا فولاد را ضعف زیرساختهای حملونقل عنوان کرد و گفت: بسیاری از کارخانههای فولادی در مناطقی احداث شدهاند که فاصله زیادی با معادن سنگآهن دارند و همین موضوع هزینه انتقال مواد اولیه را افزایش داده است. به گفته او، جابهجایی سنگآهن، کنسانتره و سایر مواد میانی فشار زیادی بر سیستم حملونقل وارد میکند و هزینه تمامشده تولید را بالا میبرد.
وی افزود: اکنون بسیاری از واحدها ناچارند مواد اولیه را از فواصل طولانی تامین کنند و این مساله در کنار افزایش هزینه سوخت و حملونقل، رقابتپذیری زنجیره فولاد را کاهش داده است. البته بخش زیادی از این واحدها سالها قبل احداث شدهاند و امکان جابهجایی آنها وجود ندارد، بنابراین باید زیرساختهای حملونقل کشور متناسب با نیاز زنجیره فولاد توسعه پیدا کند. از سوی دیگر ایران از نظر ذخایر معدنی و مواد اولیه ظرفیت مناسبی دارد؛ اما بدون تامین پایدار انرژی، امکان استفاده کامل از این ظرفیت وجود نخواهد داشت. در مقاطعی که محدودیت انرژی تشدید میشود، تولید برخی واحدها کاهش پیدا میکند و این موضوع هم بازار داخلی و هم صادرات را تحتتاثیر قرار میدهد.
نیاز به اکتشافات جدید و رفع موانع توسعه
رضا اشرف سمنانی گفت: زنجیره سنگ آهن یکی از مهمترین منابع درآمد ارزی غیرنفتی کشور است و بخش قابلتوجهی از صادرات صنعتی ایران به این حوزه تعلق دارد. با این حال، محدودیتهای خارجی، مشکلات نقل و انتقال مالی و نوسانات بازار جهانی باعث شده است صادرات این زنجیره با دشواری بیشتری انجام شود. قیمتهای جهانی فولاد و سنگآهن همواره در حال تغییر است و این نوسانات روی سودآوری واحدهای تولیدی اثر میگذارد. زمانی که بازار جهانی وارد رکود میشود یا قیمتها افت میکند، حاشیه سود واحدهای فولادی کاهش پیدا میکند و فشار بیشتری به تولیدکنندگان وارد میشود. در چنین شرایطی باید سیاستگذاریها بهگونهای باشد که فشار مضاعفی بر تولیدکننده وارد نشود. اگر همزمان با رکود بازار جهانی، محدودیت انرژی و مشکلات صادراتی نیز افزایش پیدا کند، بخشی از واحدهای تولیدی با کاهش تولید یا افت سودآوری مواجه خواهند شد.
وی درباره نیاز سرمایهگذاری در زنجیره سنگآهن تا فولاد گفت: توسعه این صنعت بدون سرمایهگذاری مستمر ممکن نیست. از مرحله اکتشاف تا تجهیز معادن، توسعه زیرساختها و احداث واحدهای فرآوری، همه بخشها به سرمایهگذاری نیاز دارند. هر حلقه از زنجیره شرایط متفاوتی دارد و به همین دلیل نمیتوان رقم ثابتی برای کل سرمایهگذاری مورد نیاز اعلام کرد، اما روشن است که ادامه توسعه صنعت فولاد بدون تامین منابع مالی در بخش زنجیره سنگ آهن امکانپذیر نخواهد بود. سرمایهگذاری فقط به احداث کارخانه محدود نمیشود، بلکه بخش معدن، حملونقل، انرژی و زیرساختهای جانبی نیز باید همزمان توسعه پیدا کنند. اگر این توازن ایجاد نشود، بخشی از ظرفیتهای صنعت بلااستفاده خواهد ماند.
سمنانی در پایان بیان کرد: ایران همچنان از ظرفیت بالایی در حوزه سنگآهن و فولاد برخوردار است و میتواند جایگاه خود را در بازارهای منطقهای حفظ کند، اما تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی بلندمدت، حمایت از سرمایهگذاری و رفع موانع تولید است. به گفته او، اگر مشکلات انرژی، حملونقل و صادرات مدیریت شود و اکتشافات جدید نیز ادامه پیدا کند، زنجیره سنگ آهن همچنان میتواند یکی از مهمترین محورهای رشد صنعتی و درآمد ارزی کشور باقی بماند.
منبع: دنیای معدن
