بازیگران مسلط بازار عناصر نادر خاکی
دادههای مورد استناد این گزارش نشان میدهد تولید جهانی عناصر نادر خاکی در سال۲۰۲۴ حدود ۳۹۰هزار تن بوده است که از این میزان، ۲۷۰هزار تن در چین تولید شده؛ رقمی معادل ۶۸.۵درصد تولید جهانی. پس از چین، ایالات متحده با تولید ۴۵هزار تن و سهم ۱۱.۴درصدی در رتبه دوم قرار دارد و میانمار با ۳۱هزار تن و سهم ۷.۸درصدی جایگاه سوم را به خود اختصاص داده است. هند، روسیه و ماداگاسکار نیز در ردههای بعدی تولیدکنندگان جهانی قرار دارند. این تمرکز بالا در تولید سبب شده است که هرگونه اختلال در زنجیره تامین چین، آثار مستقیمی بر بازار جهانی فناوریهای پیشرفته، صنایع دفاعی و تجهیزات مرتبط با گذار انرژی داشته باشد.
گزارش اتاق بازرگانی ایران در عین حال به یک پارادوکس مهم در بازار جهانی عناصر نادر خاکی اشاره میکند. برزیل و ویتنام روی هم حدود ۴۲میلیون تن ذخیره عناصر نادر خاکی در اختیار دارند؛ رقمی نزدیک به ذخایر چین. با این حال، سهم این دو کشور در تولید جهانی بسیار ناچیز است. این واقعیت نشان میدهد که در بازار عناصر نادر خاکی، برخورداری از ذخایر بزرگ بهتنهایی ضامن قدرت اقتصادی نیست و آنچه مزیت رقابتی ایجاد میکند، دسترسی به فناوری جداسازی، زیرساختهای صنعتی، سرمایهگذاری در فرآوری و حضور در زنجیره ارزش است. به بیان دیگر، قدرت واقعی نه در معدن، بلکه در توان تبدیل ماده معدنی به محصولی است که در صنایع پیشرفته مورد استفاده قرار میگیرد.
برای ایران نیز مساله دقیقا از همین نقطه آغاز میشود. گزارش اتاق ایران تاکید میکند که قرار گرفتن کشور در کمربند متالوژنی آلپ–هیمالیا و برخورداری از واحدهای زمینشناسی متنوع، ظرفیت قابلتوجهی برای شناسایی ذخایر عناصر نادر خاکی ایجاد کرده است. همچنین مطالعات انجامشده در محدودههای سپهر۱ و سپهر۲ مروست یزد وجود تمرکز قابلتوجهی از عناصر نادر خاکی، بهویژه در کانیهای فسفاته و آپاتیتی را تایید کرده و این محدودهها را در زمره مهمترین مناطق دارای پتانسیل عناصر نادر خاکی در کشور قرار داده است. با این حال، فاصله میان شناسایی پتانسیلهای معدنی و شکلگیری یک صنعت رقابتپذیر همچنان قابلتوجه است. آیا ایران میتواند با توسعه فناوری، فرآوری و صنایع پاییندستی، جایگاهی موثر در زنجیره ارزش جهانی عناصر نادر خاکی به دست آورد یا خیر؟
عدم شناخت دقیق از ذخایر عناصر نادر خاکی
مهدی کرباسیان در پاسخ به این پرسش که چه میزان از ظرفیت عناصر نادر خاکی در ایران بهطور واقعی شناسایی شده و چه میزان همچنان در حد پتانسیلهای زمینشناسی باقی مانده است، اظهار کرد: در حوزه عناصر نادر خاکی کار گسترده و ارزشمندی در کشور انجام نشده است. زمانی که هنوز در بخش اکتشافات معدنی با نوعی جاماندگی تاریخی مواجه هستیم، طبیعی است که در حوزهای پیچیده و فناورانه مانند عناصر نادر خاکی نیز نتوانسته باشیم به جایگاه مطلوبی برسیم. تحریمهای طولانیمدت بهویژه از میانه دهه ۱۳۸۰ به بعد موجب شد دسترسی ایران به فناوریهای نوین معدنی و تجهیزات پیشرفته محدود شود و این موضوع بر روند شناسایی این عناصر اثر مستقیم گذاشته است.
این کارشناس حوزه معدن افزود: در سال۱۳۹۶ در مرکز تحقیقات و فناوری ایمیدرو در کرج، پروژهای ارزشمند برای استحصال آزمایشگاهی برخی عناصر نادر خاکی از جمله سریم، لانتانیم و نئودیمیم آغاز شد. این طرح در قالب یک پایلوت تحقیقاتی و با همکاری دانشگاهیان و متخصصان داخلی به نتایج امیدوارکنندهای رسید و حتی مورد بازدید مسوولان وقت سازمان انرژی اتمی قرار گرفت؛ اما متاسفانه در سالهای بعد ادامه نیافت و متوقف شد. همچنین با همکاری دانشگاه تهران، مرکز تحقیقاتی مشترکی برای توسعه پژوهشهای معدنی ایجاد شد که یکی از ماموریتهای آن مطالعه عناصر نادر خاکی بود؛ اما در مجموع باید پذیرفت که فعالیتهای انجامشده در این زمینه با نیازهای کشور فاصله زیادی دارد.
کرباسیان درباره مناطقی که بیشترین ظرفیت را برای کشف ذخایر اقتصادی عناصر نادر خاکی دارند، گفت: بر اساس مطالعات محدود موجود، فلات مرکزی ایران از جمله مناطق مستعد در این حوزه محسوب میشود. اما مشکل اصلی این است که دادههای اکتشافی ما هنوز کامل نیست. سازمان زمینشناسی و مجموعه اکتشافات معدنی کشور سالها با محدودیت بودجه، تجهیزات و فناوری مواجه بودهاند و به همین دلیل اطلاعات موجود درباره این ذخایر هنوز ناقص است.
وی مهمترین خلأ موجود در توسعه عناصر نادر خاکی را کمبود دادههای زمینشناسی و فناوریهای تخصصی دانست و تصریح کرد: در این بخش نمیتوان تنها با انجام حفاری یا مطالعات اولیه به نتیجه رسید. فناوریهای پیشرفته اکتشاف، آنالیز و فرآوری نقش تعیینکننده دارند. در دوره مسوولیت ما در ایمیدرو همکاریهایی با مراکز تحقیقاتی آفریقای جنوبی آغاز شد و حتی کارشناسان آن کشور برای انتقال تجربیات به ایران آمدند. همچنین از یکی از مراکز بزرگ تحقیقاتی چین در حوزه عناصر نادر خاکی بازدید داشتیم و مذاکراتی برای همکاریهای مشترک انجام شد، اما این برنامهها نیز ادامه پیدا نکرد.
درسهای چین برای ایران
کرباسیان در پاسخ به این پرسش که بزرگترین خطر پیش روی ایران در توسعه این صنعت چیست، اظهار کرد: خطر اصلی این است که اساسا وارد این حوزه نشویم و فرصتهای آینده را از دست بدهیم. البته خطر دیگری نیز وجود دارد و آن تبدیل شدن به تامینکننده مواد اولیه بدون حضور در زنجیره ارزش است. توسعه عناصر نادر خاکی نیازمند سرمایهگذاری سنگین، فناوری پیشرفته و ارتباط با مراکز علمی و صنعتی جهان است. اگر این الزامات فراهم نشود، حتی در صورت کشف ذخایر مناسب نیز نمیتوان ارزش افزوده قابلتوجهی ایجاد کرد. ایران میتواند از تجربه چین بیاموزد و آن هم ضرورت نگاه زنجیرهای به توسعه این صنعت است؛ یعنی از اکتشاف تا تولید محصولات دانشبنیان باید برنامهریزی منسجم وجود داشته باشد.
فرصتهای معدنی در سایه توافقات احتمالی
او درخصوص اثر گشایشهای سیاسی بر جذب سرمایه در این بخش بیان کرد: معدن نیز جدا از سایر بخشهای اقتصاد کشور نیست و در همان بستر کلان سیاستگذاری و سرمایهگذاری حرکت میکند. در روزهای پس از تفاهم اولیه ایران و آمریکا، برآوردهایی از امکان جذب حدود ۳۰۰میلیارد دلار سرمایه مطرح شده است؛ رقمی که در صورت تحقق، میتواند اثر قابلتوجهی بر بخشهای مختلف از جمله معدن داشته باشد. اگر این توافق به سرنوشتی مشابه برخی توافقهای پیشین، از جمله تفاهمهای اقتصادی با چین با ادعای تامین مالی حدود ۴۰۰میلیارد دلار، دچار نشود و سرمایههای وعدهدادهشده واقعا وارد اقتصاد ایران شود، میتوان انتظار داشت زمینه برای توسعه حوزههایی مانند عناصر نادر خاکی نیز فراهم شود.
وی ادامه داد: با این حال، باید از نگاههای اغراقآمیز پرهیز کرد. صرف وجود منابع بالقوه به معنای دسترسی اقتصادی به آنها نیست و پیش از هرگونه قضاوت، انجام مطالعات اکتشافی و تحقیقات دقیق ضروری است. ایران ظرفیتهایی در حوزه عناصر نادر خاکی دارد؛ اما بالفعل شدن این ظرفیتها نیازمند برنامهریزی علمی و سرمایهگذاری هدفمند است. رئیس اسبق ایمیدرو درباره جذابترین بخش سرمایهگذاری در این حوزه نیز گفت: در شرایط فعلی ایران، سرمایهگذاری در بخش اکتشاف و فناوریهای فرآوری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا هنوز شناخت دقیقی از ذخایر موجود نداریم. با این حال در بلندمدت، بیشترین ارزش افزوده در حلقههای فرآوری پیشرفته و تولید محصولات نهایی نهفته است.
ریسک خامفروشی در زنجیره عناصر نادر خاکی
وی تاکید کرد: اگر در سالهای آینده ذخایر قابلتوجهی از عناصر نادر خاکی در ایران شناسایی شود؛ اما همزمان در فناوریهای فرآوری و صنایع پاییندستی سرمایهگذاری صورت نگیرد، قطعا خطر صادرات مواد خام و از دست رفتن ارزش افزوده وجود خواهد داشت. بنابراین موفقیت در این حوزه صرفا به کشف ذخایر وابسته نیست، بلکه به میزان سرمایهگذاری در دانش، فناوری، تحقیق و توسعه و تکمیل زنجیره ارزش بستگی دارد. ایران از نظر زمینشناسی ظرفیتهای امیدوارکنندهای دارد، اما برای تبدیل شدن به بازیگری موثر در بازار جهانی عناصر نادر خاکی باید از هماکنون برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری هدفمند را در دستور کار قرار دهد.
