به گزارش اختصاصی دمیرنیوز؛ زمستان امسال برای صنعت ایران در شرایطی آغاز میشود که مسئله ناترازی گاز، علاوه بر مشکلات ساختاری سالهای گذشته، با محدودیتهای جدید در ظرفیت تولید نیز مواجه شده است. برآوردهای منتشرشده از احتمال افزایش کسری روزانه گاز به حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب حکایت دارند؛ رقمی که در صورت تحقق، فشار قابلتوجهی بر شبکه تأمین انرژی کشور وارد خواهد کرد.

کسری ۴۳۰ میلیون مترمکعبی؛ فاصله عرضه و تقاضا عمیقتر میشود
هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، در اظهاراتی که ۲۰ آبان منتشر شد، نسبت به افزایش ناترازی گاز در زمستان امسال هشدار داد. به گفته او، کشور در زمستان گذشته با کسری حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز مواجه بود و با توجه به بازنگشتن حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید آسیبدیده به مدار، احتمال دارد این کسری در زمستان جاری به ۴۳۰ میلیون مترمکعب برسد.
این برآورد در شرایطی مطرح میشود که پیش از بروز آسیبهای اخیر نیز شبکه گاز کشور با ناترازی ساختاری مواجه بود. به بیان دیگر، محدودیتهای جدید به بحرانی اضافه شدهاند که ریشه آن را باید در رشد مصرف، محدودیت توسعه ظرفیت تولید و ضعف سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی جستوجو کرد.
بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، کشور در دوره اوج مصرف پیش از این نیز با ناترازی ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعبی مواجه بوده و آسیبهای اخیر حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب دیگر به این شکاف افزوده است. این ارقام نشان میدهد مدیریت شبکه در زمستان پیشرو با محدودیت بیشتری روبهرو خواهد بود.
سهم صنعت از گاز کشور؛ ۳۷ درصد مصرف در اختیار بخش مولد
اهمیت تأمین گاز صنایع زمانی روشنتر میشود که سهم این بخش در مصرف انرژی کشور مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، حدود ۳۷ درصد گاز کشور در سال ۱۴۰۴ در بخش صنعت مصرف شده است. این سهم نشان میدهد صنایع یکی از مصرفکنندگان اصلی گاز طبیعی هستند؛ با این تفاوت که گاز در بخش تولید، علاوه بر نقش سوخت، در بسیاری از واحدهای صنعتی بهعنوان خوراک اولیه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
در همین حال، با آغاز فصل سرما، افزایش مصرف خانگی و تجاری، فشار بیشتری بر شبکه وارد میکند. مدیرعامل شرکت ملی گاز اعلام کرده است که در زمستان حدود ۸۰ درصد گاز تزریقشده به شبکه به مصرفکنندگان خانگی و تجاری اختصاص پیدا میکند. در چنین شرایطی، هرگونه افزایش مصرف گرمایشی میتواند فضای مانور برای تأمین گاز نیروگاهها و صنایع را محدود کند.
به گفته هاشم اورعی، به ازای هر یک درجه کاهش دما، مصرف روزانه گاز بخش خانگی و تجاری حدود ۲۵ میلیون مترمکعب افزایش مییابد و مصرف این بخش در روزهای سرد زمستان ممکن است به ۶۰۰ تا ۶۵۰ میلیون مترمکعب در روز برسد.

فولاد، پتروشیمی و سیمان؛ صنایع در معرض محدودیت انرژی
در میان بخشهای مختلف اقتصادی، صنایع انرژیبر بیش از سایر واحدها در معرض پیامدهای ناترازی گاز قرار دارند. فولاد، پتروشیمی و سیمان به دلیل وابستگی مستقیم فرآیند تولید به انرژی، در صورت کاهش سهمیه گاز با محدودیت عملیاتی مواجه میشوند.
بر اساس اظهارات سعید شجاعی، معاون برنامهریزی وزارت صنعت، معدن و تجارت، مصرف عادی گاز صنایع کشور با احتساب پتروشیمیها و پالایشگاهها حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز است؛ در حالی که در جدول مورد بررسی شورای عالی انرژی، برای دوره محدودیت از آذر تا نیمه اسفند، رقم ۱۶۱ میلیون مترمکعب در روز در نظر گرفته شده است.
این اختلاف به معنای کاهش قابلتوجه گاز قابل تخصیص به صنایع در سناریوی مورد بررسی است؛ هرچند باید توجه داشت که رقم ۱۶۱ میلیون مترمکعب، برنامه یا سناریوی تخصیص مطرحشده است و نباید آن را بهعنوان میزان قطعی و نهایی گاز تحویلی به تمام واحدهای صنعتی تلقی کرد.
در صنعت فولاد، محدودیت گاز میتواند فعالیت واحدهای احیای مستقیم را تحت تأثیر قرار دهد و در ادامه، زنجیره تولید آهن اسفنجی، فولادسازی و محصولات نهایی را با اختلال مواجه کند. در پتروشیمی نیز کاهش دسترسی به گاز، هم تولید خوراک و هم فعالیت واحدهایی را که از گاز بهعنوان ماده اولیه استفاده میکنند، تحت تأثیر قرار میدهد.
در صنعت سیمان نیز تغییر سبد سوخت و استفاده از سوخت جایگزین، اگرچه میتواند بخشی از محدودیتها را جبران کند، اما لزوماً به معنای حفظ شرایط عادی تولید نیست و هزینههای عملیاتی و ملاحظات زیستمحیطی را نیز به همراه دارد.
تناقض در روایت تأمین گاز؛ وعده پایداری یا نگرانی از محدودیت؟
در کنار هشدارهای فعالان بخش انرژی و صنعت، اظهارات مسئولان شرکت ملی گاز نیز حاوی نکات مهمی درباره سیاست تأمین انرژی صنایع است.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در اظهارات منتشرشده در ۱۸ آبان اعلام کرد که با وجود کاهش ۱۳ درصدی گاز کشور، تاکنون محدودیتی برای تأمین گاز فولاد و پتروشیمی اعمال نشده است. او همچنین از اختصاص یک میلیارد مترمکعب گاز بیشتر به صنایع کوچک و کسبوکارهای تولیدی خبر داد.
این اظهارات در کنار برآورد مطرحشده درباره کاهش تخصیص گاز صنایع از ۲۵۰ به ۱۶۱ میلیون مترمکعب در روز، نشان میدهد باید میان وضعیت فعلی تأمین گاز، برنامه تخصیص در دوره اوج مصرف و پیشبینیهای مربوط به محدودیتهای آینده تفکیک قائل شد.
مسئله اصلی برای تولیدکنندگان نیز صرفاً وعده تأمین گاز نیست؛ بلکه میزان واقعی گاز تحویلی، زمانبندی محدودیتها و امکان برنامهریزی برای استمرار تولید اهمیت دارد.
هزینه ناترازی؛ تولید، اشتغال و صادرات زیر فشار
پیامدهای محدودیت انرژی تنها به کاهش حجم تولید در کارخانهها محدود نمیشود. توقف یا کاهش ظرفیت فعالیت واحدهای صنعتی، هزینههای ثابت تولید را بر حجم کمتری از محصول سرشکن میکند و میتواند حاشیه سود بنگاهها را کاهش دهد.
بر اساس اظهارات معاون برنامهریزی وزارت صمت، ارزش تولید ازدسترفته ناشی از توقف فعالیت صنایع و معادن در ششماهه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۳۲۲ هزار میلیارد تومان برآورد شده که ۱۲۲ هزار میلیارد تومان آن مستقیماً به ناترازی انرژی مربوط بوده است.
همچنین به گفته این مقام مسئول، حاشیه سود صنعت فولاد که در سال ۱۴۰۰ حدود ۳۳ درصد بود، به کمتر از ۶ درصد کاهش یافته است. این ارقام نشان میدهد محدودیت انرژی در شرایطی به صنعت تحمیل میشود که بخشی از بنگاهها پیشتر نیز با کاهش سودآوری و افزایش هزینههای عملیاتی مواجه بودهاند.
در چنین وضعیتی، کاهش تولید میتواند به افت عرضه داخلی، کاهش توان صادراتی و از دست رفتن بخشی از بازارهای هدف منجر شود. این مسئله برای صنایعی مانند فولاد و پتروشیمی که نقش مهمی در صادرات غیرنفتی و تأمین ارز کشور دارند، اهمیت دوچندان پیدا میکند.

مسئله فقط تأمین گاز نیست؛ تولید نباید قربانی مدیریت مصرف شود
ناترازی گاز ایران مسئلهای فراتر از یک چالش فصلی است. سالها رشد مصرف، محدودیت سرمایهگذاری در توسعه زیرساختها و نبود توازن میان ظرفیت عرضه و تقاضا، شرایطی ایجاد کرده که هر زمستان بخش تولید با نگرانی از محدودیت انرژی مواجه میشود.
در چنین شرایطی، مدیریت مصرف خانگی و تجاری، افزایش بهرهوری انرژی، توسعه زیرساختهای تولید و ذخیرهسازی و تنوعبخشی به سبد سوخت صنایع باید بهصورت همزمان دنبال شوند.
البته اولویتبندی مصرف در شرایط اضطراری اجتنابناپذیر است؛ اما نباید فراموش کرد که صنعت صرفاً یک مصرفکننده انرژی نیست. گاز تخصیصیافته به واحدهای تولیدی به محصول، اشتغال، ارزش افزوده و درآمد صادراتی تبدیل میشود.
زمستان ۱۴۰۵ آزمونی برای سیاستگذاری انرژی کشور خواهد بود؛ آزمونی که نتیجه آن نهتنها در میزان پایداری شبکه گاز، بلکه در عملکرد کارخانهها، میزان تولید و توان صادراتی اقتصاد ایران نیز نمایان خواهد شد. پرسش اصلی این است که آیا مدیریت ناترازی انرژی میتواند بدون تحمیل هزینه سنگین به بخش تولید انجام شود یا بار دیگر صنایع باید بخش عمده هزینه کمبود انرژی را با کاهش تولید و از دست دادن بازارهای خود پرداخت کنند؟