چرا توسعه خطوط جدید پتروشیمی در ایران همچنان توجیه دارد؟

به گزارش دمیر نیوز، ایران از نظر منابع اولیه، یکی از مهم‌ترین کشورهای جهان برای توسعه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی محسوب می‌شود. بر اساس داده‌های OPEC، ایران در پایان سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰۸.۶ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام و نزدیک به ۳۴ تریلیون مترمکعب ذخایر گاز طبیعی داشته است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز ایران را در سال ۲۰۲۳ سومین دارنده بزرگ ذخایر نفت و دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان معرفی کرده است.
همین حجم از منابع، یک مزیت مهم برای صنعت پتروشیمی ایجاد می‌کند؛ چراکه خوراک بسیاری از محصولات پتروشیمی مستقیماً از نفت، گاز طبیعی، اتان، متان، LPG و میعانات گازی تأمین می‌شود. بنابراین برای ایران، توسعه پتروشیمی راهی برای تبدیل بخشی از منابع هیدروکربوری به محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.
ظرفیت پتروشیمی ایران چقدر است؟
ظرفیت اسمی صنعت پتروشیمی ایران در سال گذشته به حدود ۱۰۳ میلیون تن در سال رسید. با این حال، بر اساس داده‌های شرکت ملی صنایع پتروشیمی و مرکز آمار ایران، تولید واقعی حدود ۶۷ میلیون تن بوده است؛ یعنی نزدیک به ۳۶ میلیون تن از ظرفیت اسمی مورد استفاده قرار نگرفته است. این فاصله، یکی از مهم‌ترین نکات درباره آینده پتروشیمی ایران است. به بیان دیگر، بخشی از ظرفیت‌های موجود نیز به دلیل مشکلات خوراک و سایر محدودیت‌ها به تولید کامل نرسیده‌اند.
S&P Global در سال ۲۰۲۵ گزارش کرده بود که بیش از یک‌پنجم ظرفیت ۹۷ میلیون تنی آن زمان بلااستفاده بوده و صنعت برای استفاده کامل از ظرفیت موجود به حدود ۱۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری اضافی نیاز دارد. این گزارش، عدم توازن میان توسعه صنعت پتروشیمی و بخش بالادستی نفت و گاز را یکی از عوامل اصلی کمبود خوراک معرفی کرده است.
پس چرا باز هم خطوط جدید مطرح است؟
پاسخ را باید در تفاوت میان ظرفیت اسمی، ظرفیت عملیاتی و ساختار زنجیره ارزش جست‌وجو کرد.
شرکت ملی صنایع پتروشیمی در نقشه راه توسعه این صنعت تا افق ۱۴۱۱، توسعه را بر دو محور «استفاده حداکثری از خوراک‌های اولیه موجود در صنعت نفت و گاز» و «کشش بازار داخلی و خارجی» تعریف کرده است. بر اساس همین نقشه راه، در حال حاضر ۶۸ طرح پتروشیمی در چارچوب برنامه‌های توسعه در دست اجراست. همچنین برای افق ۱۴۱۱، ۳۷ طرح با سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده حدود ۴۱ میلیارد دلار تعریف شده که هدف آن توسعه متوازن‌تر و تکمیل زنجیره ارزش است.
در برنامه هفتم نیز مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی هدف رسیدن ظرفیت اسمی صنعت به حدود ۱۳۱ میلیون تن تا پایان برنامه را اعلام کرده است. در آذر ۱۴۰۴ نیز اعلام شد حدود ۲۶ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری برای طرح‌های پتروشیمی برنامه هفتم در نظر گرفته شده و پیشرفت فیزیکی این طرح‌ها حدود ۶۰ درصد بوده است. بنابراین، توسعه ظرفیت جدید یک برنامه واقعی در صنعت است؛ اما این توسعه در شرایطی معنا پیدا می‌کند که ظرفیت‌های جدید به خوراک پایدار، زیرساخت و بازار دسترسی داشته باشند.

چالش اول؛ خوراک
مهم‌ترین محدودیت صنعت پتروشیمی ایران، برخلاف تصور اولیه، کمبود منابع هیدروکربوری نیست؛ بلکه تأمین پایدار خوراک است.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا گزارش داده است که رشد مصرف گاز ایران در سال‌های اخیر، همراه با توسعه بخش‌های صنعتی و پتروشیمی، فشار بیشتری بر تراز گاز وارد کرده است. در سال ۲۰۲۳، بخش صنعت ــ شامل پتروشیمی ــ حدود ۲۷ درصد مصرف گاز ایران را به خود اختصاص داده بود. این نهاد همچنین کمبود سرمایه‌گذاری و فناوری در بخش بالادستی را یکی از محدودیت‌های رشد تولید گاز ایران دانسته است. در نتیجه، اگر قرار باشد ظرفیت پتروشیمی افزایش پیدا کند، توسعه میادین گازی، جمع‌آوری گازهای همراه، افزایش ظرفیت فرآورش و ایجاد زیرساخت انتقال خوراک نیز باید هم‌زمان دنبال شود.
چالش دوم؛ سرمایه‌گذاری
پتروشیمی صنعتی سرمایه‌بر است و اجرای یک زنجیره جدید، از تأمین خوراک تا واحد تولید، یوتیلیتی، خطوط انتقال و زیرساخت صادرات، به سرمایه قابل‌توجهی نیاز دارد. تحریم‌ها نیز تأمین مالی خارجی و انتقال فناوری را دشوار کرده‌اند. S&P Global در بررسی سال ۲۰۲۵ اشاره کرده بود که از حدود ۸۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام‌شده در صنعت پتروشیمی ایران طی سال‌های ۱۹۷۸ تا ۲۰۲۳، تنها حدود ۲۶.۳ میلیارد دلار از منابع خارجی تأمین شده است. به همین دلیل، توسعه آینده صنعت تا حد زیادی به توان تأمین مالی داخلی، مشارکت بخش خصوصی، استفاده از تجهیزات ساخت داخل و ایجاد مدل‌های جدید سرمایه‌گذاری وابسته خواهد بود.
چالش سوم؛ ارزش افزوده
افزایش تناژ تولید به‌تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت توسعه پتروشیمی باشد.
داده‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد بخش مهمی از تولید پتروشیمی ایران همچنان در محصولات پایه متمرکز است و ارزش متوسط تولیدات قابل‌فروش صنعت نسبتاً پایین باقی مانده است. این موضوع نشان می‌دهد فرصت اصلی آینده فقط افزایش ظرفیت متانول، اوره، اتیلن یا سایر محصولات پایه نیست؛ بلکه تکمیل زنجیره و حرکت به سمت محصولات میانی و نهایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در چنین شرایطی، یک واحد جدید زمانی ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد می‌کند که بتواند خوراک خود را به محصولی تبدیل کند که در صنایع پایین‌دستی داخلی یا بازارهای صادراتی تقاضای بیشتری دارد.
چالش چهارم؛ زیرساخت و صادرات
پتروشیمی ایران بخش مهمی از درآمد ارزی غیرنفتی کشور را تأمین می‌کند و حدود ۲۹ میلیون تن محصول پتروشیمی در سال به بازارهای خارجی صادر می‌شود؛ ارزش صادرات این محصولات حدود ۱۳ میلیارد دلار گزارش شده است. اما توسعه صادرات تنها به افزایش تولید وابسته نیست. حمل‌ونقل، بنادر، بیمه، دسترسی به بازارهای بین‌المللی و محدودیت‌های ناشی از تحریم نیز بر اقتصاد طرح‌های جدید اثر می‌گذارند. تحولات سال ۲۰۲۶ و اختلال در جریان‌های تجاری منطقه نیز نشان داد که ریسک لجستیکی می‌تواند حتی برای تولیدکنندگان دارای محصول و بازار، به یک عامل محدودکننده تبدیل شود.
توسعه جدید؛ بله، اما با چه اولویتی؟
بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های موجود نشان می‌دهد نوع توسعه اهمیت دارد.
ایران از نظر منابع نفت و گاز، خوراک بالقوه، زیرساخت‌های ایجادشده در مناطق پتروشیمی و تجربه فنی، ظرفیت لازم برای توسعه بیشتر این صنعت را دارد. از سوی دیگر، وجود ظرفیت‌های بلااستفاده نشان می‌دهد توسعه صنعت بدون حل مسئله خوراک و زیرساخت می‌تواند فاصله میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی را بیشتر کند. بنابراین مسیر منطقی توسعه پتروشیمی ایران می‌تواند بر سه محور متمرکز باشد: تأمین پایدار خوراک، تکمیل زنجیره ارزش و ایجاد ظرفیت‌هایی که بازار مشخص داخلی یا صادراتی دارند.
در این صورت، خطوط جدید پتروشیمی فقط به افزایش عدد ظرفیت اسمی منجر نمی‌شوند، بلکه می‌توانند منابع نفت و گاز ایران را به محصولات با ارزش افزوده بیشتر تبدیل کنند؛ مسیری که در نهایت می‌تواند سهم بیشتری از ارزش اقتصادی زنجیره نفت و گاز را در داخل کشور نگه دارد.